پیام سپاهان - اصفهان- اصفهان با برخورداری از آیینهای کهن عاشورایی، میراث صفوی، هنرهای مذهبی و زیرساختهای گردشگری، ظرفیت تبدیل شدن به قطب گردشگری محرم کشور را دارد؛ ظرفیتی که هنوز بهدرستی معرفی نشده است
خبرگزاری مهر، گروه استانها، کوروش دیباج: در حالی که نام اصفهان طی دهههای گذشته بیش از هر چیز با میدان نقش جهان، معماری صفوی، صنایع دستی و میراث تاریخی گره خورده است، بسیاری از کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین ظرفیتهای کمتر شناختهشده این استان، گردشگری مذهبی مبتنی بر آیینهای ماه محرم است؛ ظرفیتی که میتواند در کنار جایگاه تاریخی اصفهان، فصل تازهای از اقتصاد گردشگری این استان را رقم بزند.
تجربه شهرهایی همچون زنجان، یزد، اردبیل و حتی برخی شهرهای عراق نشان میدهد که آیینهای مذهبی در صورت برنامهریزی صحیح، نه تنها کارکرد فرهنگی و هویتی خود را حفظ میکنند بلکه به موتور محرک توسعه گردشگری، افزایش ماندگاری مسافر، رونق کسبوکارهای محلی و تقویت دیپلماسی فرهنگی نیز تبدیل میشوند. با این حال، اصفهان با وجود برخورداری از صدها حسینیه، تکیه، مسجد تاریخی، آیینهای کهن عزاداری، هنرهای مذهبی، سنتهای نذری و سابقه چندصد ساله تشیع، هنوز نتوانسته جایگاه شایستهای در بازار گردشگری مذهبی محرم به دست آورد.
بررسیهای میدانی مهر نشان میدهد بسیاری از آیینهای شاخص محرم در شهرستانهای مختلف استان اصفهان همچنان برای بخش زیادی از گردشگران داخلی و خارجی ناشناخته ماندهاند؛ موضوعی که کارشناسان آن را ناشی از ضعف در برندسازی، بازاریابی مقصد و تولید محتوای حرفهای میدانند.
محرم؛ حلقه مفقوده سبد گردشگری اصفهان
حمیدرضا معانی، پژوهشگر گردشگری مذهبی در گفتگو با مهر اظهار میکند:توسعه گردشگری مذهبی تنها به زیارتگاهها محدود نمیشود و آیینها، مناسک و میراث ناملموس مذهبی بخش مهمی از این حوزه را تشکیل میدهند.
وی میگوید: اصفهان از منظر میراث ناملموس عاشورایی یکی از غنیترین استانهای کشور به شمار میرود. تنوع آیینهای عزاداری در مناطق مختلف استان، از مرکز شهر اصفهان تا نطنز، کاشان، اردستان، خوانسار، گلپایگان و بسیاری از روستاهای تاریخی، ظرفیت کمنظیری را ایجاد کرده است که تاکنون به شکل یک محصول گردشگری تعریف نشده است.
به گفته این کارشناس، گردشگر امروز تنها برای بازدید از یک بنای تاریخی سفر نمیکند بلکه به دنبال تجربههای فرهنگی اصیل است. حضور در آیینهای محرم، مشاهده شیوههای سنتی عزاداری، آشنایی با موسیقی آیینی، هنرهای مذهبی، خوراکهای نذری و روایتهای تاریخی میتواند تجربهای منحصربهفرد برای گردشگران ایجاد کند.
وی تأکید میکند: یکی از نقاط قوت اصفهان پیوند میان هنر و مذهب است. بسیاری از جلوههای هنری دوره صفوی که امروزه به عنوان جاذبه گردشگری شناخته میشوند، ریشه در فرهنگ شیعی و باورهای مذهبی دارند و همین موضوع میتواند در روایتگری گردشگری محرم مورد استفاده قرار گیرد.
این پژوهشگر اضافه میکند: در بسیاری از کشورها و شهرهای موفق، رویدادهای فرهنگی و مذهبی به برند گردشگری تبدیل شدهاند. اصفهان نیز میتواند با حفظ اصالت آیینهای محرم، آنها را به بخشی از هویت گردشگری خود تبدیل کند.
وی تاکید میکند: فقدان تقویم رویدادهای مذهبی، ضعف مستندسازی و نبود بستههای سفر تخصصی از مهمترین موانع توسعه این حوزه است.
آیینهای عاشورایی؛ سرمایهای برای دیپلماسی فرهنگی
مریم مفیدی از فعالان حوزه گردشگری فرهنگی در گفتگو با مهر، محرم را فرصتی برای توسعه دیپلماسی فرهنگی ایران میداند.
وی میگوید: سالانه میلیونها نفر در کشورهای مختلف جهان در مراسم مرتبط با امام حسین (ع) حضور پیدا میکنند. این جامعه بزرگ میتواند بازار هدف گردشگری مذهبی ایران باشد. اصفهان به دلیل شهرت جهانی خود ظرفیت آن را دارد که به یکی از مقاصد اصلی این گردشگران تبدیل شود.
وی ادامه میدهد: بسیاری از گردشگران خارجی علاقهمند هستند جلوههای فرهنگی تشیع را از نزدیک مشاهده کنند و آیینهای محرم یکی از مهمترین بسترهای این شناخت به شمار میرود.
مفیدی تصریح میکند: معرفی هنرهای عاشورایی، خوشنویسی مذهبی، تعزیه، پردهخوانی، معماری مذهبی و سنتهای نذری میتواند تصویر جامعتری از فرهنگ ایرانی اسلامی به گردشگران ارائه دهد.
وی ادامه میدهد: در شرایطی که رقابت میان مقاصد گردشگری جهان افزایش یافته، شهرهایی موفق خواهند بود که بتوانند تجربههای خاص و منحصربهفرد عرضه کنند. آیینهای محرم در اصفهان چنین ویژگیای دارند.
این فعال گردشگری بر ضرورت همکاری میان شهرداریها، ادارهکل میراث فرهنگی، هیئتهای مذهبی، رسانهها و بخش خصوصی تأکید میکند و میگوید: بدون مشارکت این مجموعهها، تبدیل ظرفیتهای موجود به محصول گردشگری امکانپذیر نخواهد بود.
اصفهان ظرفیتهای خود را به ویترین گردشگری نیاورده است
در همین خصوص، داوود آبیان، معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در گفتگو با مهر با اشاره به پیشینه تاریخی تشیع در اصفهان میگوید: اصفهان به واسطه جایگاه تمدنی و فرهنگی خود، نقشی تعیینکننده در گسترش فرهنگ تشیع و شکلگیری بسیاری از سبکهای هنری و معماری اسلامی داشته است. بخش مهمی از هنرهای شاخص دوره صفوی نیز متأثر از باورهای مذهبی و فرهنگ عاشورایی شکل گرفتهاند.
وی اظهار میکند:برخلاف برخی استانهای کشور که توانستهاند آیینهای محرم خود را به برند گردشگری تبدیل کنند، اصفهان هنوز در این زمینه به جایگاه واقعی خود نرسیده است. به گفته آبیان، ظرفیتهای موجود نه تنها کمتر از سایر استانها نیست بلکه در بسیاری از موارد گستردهتر و متنوعتر است.
معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان میافزاید: یکی از مهمترین ضعفهای گذشته، کمتوجهی به معرفی و برندسازی این ظرفیتها بوده است. در حالی که آیینهای مذهبی، دستههای عزاداری و سنتهای فرهنگی مرتبط با محرم در نقاط مختلف استان وجود دارد، این داشتهها کمتر در معرض دید گردشگران قرار گرفتهاند.
آبیان با اشاره به نقش خوراک در گردشگری محرم میگوید: غذاهای نذری بخشی از میراث فرهنگی ناملموس جامعه هستند و میتوانند به عنوان یکی از عناصر جذاب گردشگری مذهبی معرفی شوند. اصفهان در این حوزه نیز ظرفیتهای فراوانی دارد که تاکنون کمتر معرفی شدهاند.
وی تأکید میکند: بسیاری از زیرساختهای لازم برای میزبانی گردشگران داخلی و خارجی در استان وجود دارد اما حلقه مفقوده، بازاریابی حرفهای و تولید محتوای مؤثر است. به اعتقاد او، اصفهان باید روایت تازهای از توانمندیهای خود در حوزه گردشگری مذهبی ارائه کند.
معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان بر ضرورت تنوعبخشی به محصولات گردشگری تأکید دارد و میگوید: تمرکز صرف بر گردشگری سنتی و بازدید از بناهای تاریخی دیگر پاسخگوی نیاز نسل جدید گردشگران نیست. آیینهای محرم میتوانند یکی از محصولات جدید و جذاب گردشگری استان باشند.
آبیان در ادامه با اشاره به ظرفیتهای گسترده شهرستانهای استان میگوید: توسعه گردشگری مذهبی نباید تنها به شهر اصفهان محدود شود. بسیاری از شهرستانها و روستاهای استان دارای آیینهای ارزشمند عاشورایی هستند که معرفی آنها میتواند به توزیع متوازن سفر، ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی مناطق مختلف کمک کند.
اقتصاد محرم و فرصتهای جدید برای صنعت گردشگری
کارشناسان اقتصادی حوزه گردشگری نیز معتقدند توسعه گردشگری محرم میتواند آثار اقتصادی قابل توجهی برای اصفهان به همراه داشته باشد.
رضا سجادی، تحلیلگر اقتصاد گردشگری در گفتگو با مهر میگوید: افزایش اقامت گردشگران، رونق مراکز اقامتی، رشد فروش صنایع دستی، توسعه کسبوکارهای خوراک محلی و افزایش تقاضا برای خدمات حملونقل از جمله پیامدهای مستقیم توسعه گردشگری مذهبی است.
وی میافزاید: تجربه بسیاری از مقاصد موفق نشان میدهد که رویدادهای مذهبی در صورت مدیریت صحیح میتوانند فصلهای کمرونق گردشگری را نیز فعال کنند و به توزیع زمانی سفر کمک کنند.
به گفته این کارشناس، یکی از مزیتهای مهم گردشگری محرم آن است که بر پایه ظرفیتهای فرهنگی موجود شکل میگیرد و نیازمند سرمایهگذاریهای سنگین برای ایجاد جاذبههای جدید نیست.
وی تأکید میکند: اقتصاد محرم صرفاً به هزینهکرد گردشگران محدود نمیشود بلکه زنجیرهای از فعالیتهای فرهنگی، رسانهای، هنری و خدماتی را نیز فعال میکند.
این تحلیلگر تاکید میکند: اصفهان میتواند با طراحی بستههای سفر ویژه محرم، بازار جدیدی در گردشگری داخلی و حتی بینالمللی ایجاد کند.
گردشگری حلال؛ افقی تازه برای اصفهان
یکی از مهمترین محورهای مطرح شده از سوی مسئولان گردشگری استان، توجه به مفهوم گردشگری حلال است؛ مفهومی که طی سالهای اخیر در بسیاری از کشورهای اسلامی مورد توجه قرار گرفته است.
کارشناسان بر این باورند که اصفهان به دلیل اعتبار جهانی، پیشینه تاریخی و زیرساختهای گردشگری خود میتواند به یکی از قطبهای گردشگری حلال در منطقه تبدیل شود.
داوود آبیان نیز در این زمینه اظهار میکند:بازار چند میلیارد نفری مسلمانان جهان ظرفیتی کمنظیر برای ایران به شمار میرود و اصفهان میتواند نقش مهمی در جذب این بازار ایفا کند.
به گفته کارشناسان، گردشگری محرم یکی از مهمترین اجزای گردشگری حلال محسوب میشود؛ زیرا علاوه بر جنبههای فرهنگی و مذهبی، با ارزشها و سبک زندگی جوامع مسلمان نیز همخوانی دارد.
در چنین شرایطی، تولید محتوای چندزبانه، مستندسازی آیینهای عاشورایی، طراحی مسیرهای گردشگری مذهبی، معرفی خوراکهای سنتی مرتبط با محرم و بهرهگیری از ظرفیت رسانههای بینالمللی میتواند زمینهساز حضور گردشگران بیشتری در اصفهان باشد.
از میراث ناملموس تا برند جهانی
آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، تغییر نگاه به محرم از یک مناسبت صرفاً آیینی به یک ظرفیت فرهنگی و گردشگری است. کارشناسان تأکید دارند که این تغییر نگاه به معنای تجاریسازی مراسم مذهبی نیست، بلکه هدف آن معرفی میراث فرهنگی و تقویت اقتصاد محلی در چارچوب حفظ اصالت آیینها است.
اصفهان با برخورداری از سابقه تاریخی تشیع، مجموعهای گسترده از آیینهای عاشورایی، هنرهای مذهبی، معماری دینی، سنتهای نذری و زیرساختهای گردشگری، ظرفیت آن را دارد که به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری مذهبی کشور تبدیل شود. با این حال، تحقق این هدف نیازمند برنامهریزی بلندمدت، برندسازی حرفهای، مشارکت نهادهای مختلف و حضور جدیتر در عرصه تولید محتوا و بازاریابی گردشگری است.
اکنون که مسئولان گردشگری استان نیز بر ضرورت معرفی این ظرفیتها تأکید دارند، به نظر میرسد محرم بتواند به نقطه آغاز فصل تازهای در گردشگری اصفهان تبدیل شود؛ فصلی که در آن میراث معنوی عاشورا، علاوه بر حفظ کارکرد فرهنگی و هویتی خود، به عاملی برای رونق اقتصاد گردشگری و تقویت جایگاه بینالمللی این استان نیز بدل شود.