پیام سپاهان - اطلاعات / «توهمِ دانایی» عنوان سرمقاله در روزنامه اطلاعات به قلم ابوذر ابراهیمی ترکمان است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
«نچه تو گنجش توهم میکنی
زآن توهم، گنج را گم میکنی
(مولانا)
توهم در هر امری، موجب جهشِ اعتمادبهنفسِ کاذب شده و آفرینندۀ خودفریبی است و سبب میشود فردِ متوهم واقعیت را درست نبیند و در تشخیصِ حقیقت به بیراهه رود. فردی که در ارزیابی تواناییِ خود دچار توهم باشد، تواناییهایی را در سیاست و دانش و اقتصاد و سایر موضوعات، باور دارد که واقعیت ندارند. در بسیاری از جوامع بحران اصلی نادانی نیست، بلکه توهمِ دانایی است که هیچ نسبتی با حقیقت ندارد.
فرسایش سرمایههای ملی، هدررفتِ منابع عمومی، شکلگیری دوقطبیهای کاذب اجتماعی، تفرقه و خدشه در انسجام ملی از آثار این توهمات است.
یکم:
تعقل؛ به معنی درکِ مفاهیمِ حقیقی است که بالاترین نوعِ شناخت و قابلاعتمادترینِ آن است که میان اطلاعات جزئی برآمده از حس و خیال، تناسب و رابطه منطقی ایجاد میکند و به زادگاه و زِهدان حکمت و دانش تبدیل میشود.
تخیل؛ نیرویی درونی است که صورتهای بیرونی را بازسازی میکند و تصاویر جدید ذهنی را پدید میآورد و در نهایت به زادگاهِ هنر تبدیل میشود. فرد متخیل گرچه از مواد بیرونی بهره میگیرد، اما تصاویری خلق میکند که ممکن است در خارج وجود نداشته باشند و ذهنی، اما آگاهانه و قابلکنترل هستند.
توهم؛ واژۀ توهم همریشه با واژگان اتهام و تهمت است و به معنی درک نادرست و غیرواقعی از اتفاقات و رویدادهای پیرامونی است، درحالیکه شخص متوهم تصور میکند کاملاً درست درک کرده است.
توهم، پندارهای نادرستِ زادۀ ذهن است و هیچ نسبتی با واقعیات بیرونی ندارد و اغلب در مغایرتِ کامل با واقعیتهای بیرونی و خارج از کنترل است که ذهن آنها را ساخته و موجب فریب، گمراهی و ارزیابی نادرستِ فرد میشود. و در واقع فقط پندارِ سرابِ حقیقت است و کوچکترین بهرهای از حقیقت نبرده است. توهمِ دانایی همان جهل مرکب است که انسان چیزی را نداند و به نادانی خویش نیز توجه نداشته باشد، بلکه اعتقاد داشته باشد از کسانی است که به آن امر آگاهی دارد.
دوم:
یکی از نمونههای روشن توهم دانایی در سیاست و اقتصاد را میتوان در سالهای ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۱ میلادی و در چین مشاهده کرد. یکی از سیاستهای آن زمان موسوم به یک گام بزرگ به جلو بود. بهعنوان بخشی از سیاست مذکور، به این دلیل که گنجشکها غلات مزرعهها را میخورند و مردم را از محصول مزرعه خودشان محروم میکردند، علیه گنجشکها اعلانِ جنگ کردند و مردم را به کشتنِ گنجشکها ترغیب نمودند. از آن پس گنجشکها مورد تهاجم مردم قرار گرفتند، لانههای گنجشکها ویران شد، تخمهایشان شکسته شد و جوجههایشان کشته شدند. در نهایت میلیونها گنجشک کشته شد. بهزودی خطای توهمِ دانائی مشخص شد و متوجه شدند که گنجشکها در کنار غلات، حشرات و ملخها را هم میخوردند و نابودی آنها منجر به آسیب جدی به مزارع شده است. از آن پس تا چند سال یکی از واردات چین از اتحاد جماهیر شوروی، گنجشک زنده بود تا دوباره تعادل را به طبیعت برگردانند و جمعیت حشرات را با افزایش تعداد گنجشکها کنترل کنند.
توهم دانائی تا جائی که به شخص مربوط است و حوزۀ تأثیرگذاری آن صرفاً شخص متوهم را در بر میگیرد، قابلتحمل است، اما وقتی بخواهد به جامعه آسیب بزند، نباید اجازه داد تا زمانی که تصمیمات از صافی خرد و تجربه نگذشتهاند، اجرا شوند.
سوم:
تصمیمات در هر عرصهای اگر خردورزانه و متکی به دانش و تجربه باشد، میتواند راههای توهمِ دانائی را ببندد. متأسفانه گاه دیده میشود که در شرایط سختِ کنونی رویکردهایی که ریشه در «توهم دانایی» و جزماندیشی دارند، آشکارا تأکیدات مکرر رهبر معظم انقلاب مبنی بر ضرورت حفظ انسجام ملی و پرهیز از تفرقه را نادیده میانگارند. فرجامِ شومِ این تکرویها، چیزی جز انحراف توجهات از دشمنان اصلی و استراتژیک این مرزوبوم به سمت کارگزاران داخلی و وفادار به کشور نیست؛ رفتاری که با ایجاد دوقطبیهای کاذب، سرمایههای اجتماعی را مستهلک میسازد.
در این میان، ظهور و بروز «بصیرت» که از کلیدواژههای بنیادین در مکتب فکری رهبر شهید است، نه در شعارهای تفرقهافکن، بلکه دقیقاً در «تشخیص وظیفه» تجلی مییابد. بر اساس منطق عقلانی و انقلابی، این تشخیص امری انتزاعی و ثابت نیست، بلکه پدیدهای پویا و کاملاً معطوف به «زمان و مکان» است؛ مقتضیاتی که حکم میکند با درک درست از واقعیتهای داخلی و تهدیدهای خارجی، از رفتارهای خودمحورانه پرهیز شود.
صیانت از منافع ملی، در گرو تمکین به ساختارهای تخصصی و تقویت وحدت کلمه است. عبور از چالشهای پیچیدهی کنونی تنها زمانی میسر میشود که مدعیان آگاهی، فراتر از توهم دانایی خویش، اقتضائات زمانه را بشناسند و به جای دامن زدن به گسستهای داخلی، در مسیر همبستگی و اقتدار ملی گام بردارند.
تحلیل پیوستگی میان «تعقل»، «تخیل» و «توهم» نشان میدهد که انحراف از مسیر خردورزی و سقوط در دام توهم دانایی، صرفاً یک خطای ذهنیِ فردی نیست، بلکه خطری بزرگ است که امنیت، انسجام و آیندهی یک ملت را تهدید میکند.
هنگامی که یک جامعه یا ساختار مدیریتی، صافیهای قانونی، علمی و کارشناسی را نادیده میگیرد، عملاً راه را برای تحمیل نظراتِ شتابزده و خودمحورانه هموار میسازد.
زمانی که افراد دچار توهم دانایی میشوند، حقیقت را نه بهعنوان یک روشنگری، بلکه بهعنوان یک تهدیدِ وجودی میبینند. از همین رو تن دادن به حقیقت را برنمیتابند و آرامشِ ناشی از «توهم دانایی» خود را بر حقیقتِ عریانِ تجربی ترجیح میدهند.
چهارم:
برونرفت از این وضعیت و صیانت از مرزهای عقیدتی و منافع ملی، نیازمند اتخاذ تدابیر نظاممند در دو سطح فردی و ساختاری است.
در سطح فردی، پادزهر بنیادی توهم دانایی، فروتنی و تواضع فکری است. آگاهی واقعی زمانی آغاز میشود که انسان شجاعت اخلاقی برای شناخت مرزهای جهل خود را داشته باشد و به جای هیاهو، به سنجش عمیق دانستههایش بپردازد.
عیار واقعی علم، توانایی سادهسازی مفاهیم و گرهگشایی عملی از مسائل است، نه پناه گرفتن پشت واژگان مبهم و شعارهای کلیشهای. همزمان، عبور از مصرف سطحی و پراکندهی اطلاعات در بسترهای مجازی و بازگشت به سمت ارجاعات اصیل و کتابخوانی عمیق، مانع از شکلگیری آگاهیهای دروغین در ذهن آحاد جامعه میشود.
در سطح ساختاری و کلان، عبور از این بحران در گرو تمکینِ مطلق به ساختارهای کارشناسی و احیای منزلت نخبگان است. نظام تصمیمگیری کشور باید تکیه بر حدس، گمان و شهود شخصیِ کارگزاران را ممنوع ساخته و هرگونه کلانپروژه را مشروط به داشتن پیوستهای علمی، آماری و ارزیابیهای دقیق کارشناسی کند. همچنین، ایجاد شوراها و حلقههای مشورتی مستقل مانع از ایجاد پندارهای غیرکارشناسی میشود. در یک ساختار خردورز، منتقدانی که با استدلال و منطق، کاستیهای تصمیمات را آشکار میکنند، بازوان مشورتی سیستم محسوب میشوند.
پینوشت :
Great Leap Forward: این سیاست در سال ۱۹۵۸، با اهداف غیرواقعبینانه برای افزایش دادن تولید صنعت شروع شد. سیاست یک گام بزرگ به جلو بهعنوان یک فاجعه بزرگ انسانی تلقی میشود که منجر به گرسنگی کشیدن و مرگ بیش از ۲۰ میلیون چینی شد.