پیام سپاهان - فرهیختگان /
پیام ۱۳ آبان رهبر معظم انقلاب را می‌توان دعوت به یک گذار راهبردی دانست که ضمن بازتعریف مفهوم قدرت ملی، برای تبدیل مقاومت به بازدارندگی، بازدارندگی به امنیت پایدار و امنیت پایدار به پیشرفت و اقتدار ملی، نیازمند یک «زنجیره تبدیل قدرت» است. پیام ۱۳ آبان رهبر معظم انقلاب ایران، پیامی مهم با چند محور راهبردی بود، از بازخوانی تاریخی خصومت آمریکا و روایت تجربه رویارویی‌های گذشته تا ارزیابی موازنه قدرت در منطقه، هشدار درباره پیامدهای تکرار تجاوز، رد امیدبستن به تغییر رفتار واشنگتن از مسیر جابه‌جایی‌های حزبی و تأکید بر راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر».
بااین‌حال، اهمیت این پیام فقط در مواضع صریح آن نیست، معماری و ساختار متن نیز حامل معانی و راهبردهای مهمی است. پیام مذکور از تاریخ آغاز می‌کند، به تصویر امروز میدان می‌رسد و از آن، ارزیابی راهبردی خود درباره قدرت آمریکا و ظرفیت ایران را ارائه می‌دهد، سپس مسیر آینده را در قالب بازدارندگی و پیشرفت همه‌جانبه ترسیم می‌کند و سرانجام مسئولیت‌هایی متقابل مهمی بر دوش حاکمیت و جامعه می‌گذارد. مخاطبان پیام نیز چند دسته هستند، آمریکا و بازیگران منطقه‌ای، مسئولان و نخبگان سیاسی و اقتصادی داخل کشور، افکار عمومی و در نهایت جوانان، دانشجویان و نسل آینده.
این پیام مهم، بازتاب زیادی در رسانه‌های مختلف داخلی و خارجی داشت و تحلیل‌های مختلفی نیز در خصوص آن صورت گرفت؛ اما در محورهای متعدد پیام معظمٌ‌له، دو نکته از اهمیت راهبردی بیشتری برخوردار است که متأسفانه در بازتاب‌های اولیه و تحلیل‌های صورت گرفته، کمتر موردتوجه قرار گرفته است. البته دو موضوع مهم مدنظر، پیش‌ازاین و از زوایای دیگر در محافل سیاسی و پژوهشی موردتوجه و تأکید قرار گرفته، اما بیان و تأکید آن از سوی رهبر معظم انقلاب، به‌خصوص در این مقطع زمانی، اهمیتی ویژه و قابل‌توجه دارد و تبیین و جلب‌توجه به این دو راهبرد مهم نیز، دلیل نویسنده برای نگارش تحلیل کوتاه پیش‌رو شد.
اول؛ بازتعریف مفهوم قدرت ملی
یکی از مهم‌ترین نکات پیام رهبر معظم انقلاب، پیوندی است که میان قدرت دفاعی، پیشرفت اقتصادی، استقلال سیاسی، انسجام اجتماعی، توان علمی و فناوری و آینده‌سازی نسل جوان برقرار می‌شود. وقتی رهبر انقلاب از راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» سخن می‌گویند بلافاصله این راهبرد را به پیشرفت همه‌جانبه، وحدت اجتماعی، تأمین معیشت و آسایش مردم و ارتقای ظرفیت‌های علمی و انسانی پیوند می‌زنند. این چینش نشان می‌دهد قدرت ملی در این منظومه فکری، مفهومی فراتر از توان نظامی و ظرفیت پاسخ به تهدید است. قدرت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که توان دفاعی کشور بر پایه اقتصاد مولد، صنعت توانمند، فناوری پیشرفته، جامعه منسجم و حکمرانی کارآمد پشتیبانی شود
اهمیت این نگاه در آن است که در جهان امروز، قدرت کشورها با یک مؤلفه منفرد سنجیده نمی‌شود. جوزف نای، نظریه‌پرداز برجسته روابط بین‌الملل در چهارچوب نظریه «قدرت هوشمند» توضیح می‌دهد قدرت مؤثر حاصل ترکیب سنجیده قدرت سخت، شامل توان نظامی و اقتصادی و قدرت نرم، شامل اعتبار، جذابیت و توان تأثیرگذاری است. براین‌اساس، کشوری که از توان نظامی برخوردار باشد؛ اما اقتصاد آن شکننده، جامعه آن دچار شکاف و ظرفیت فناوری و دیپلماسی آن محدود باشد، نمی‌تواند تمام منابع قدرت خود را به نفوذ و امنیت پایدار تبدیل کند. از این منر، تأکید رهبر معظم انقلاب بر معیشت مردم، پیشرفت علمی، انسجام اجتماعی و توان دفاعی، انتخابی کاملاً معنادار و منطبق با اقتضائات نظری قدرت در جهان معاصر است.
قدرت نظامی بدون پشتوانه اقتصادی، آسیب‌پذیر است، اقتصاد بدون امنیت، در معرض اختلال و تخریب قرار می‌گیرد و جامعه فاقد انسجام نیز نمی‌تواند در شرایط فشار خارجی، ظرفیت‌های خود را به‌صورت هماهنگ بسیج کند؛ بنابراین آنچه پیام ترسیم می‌کند، نوعی معماری یکپارچه قدرت ملی است که در آن، مؤلفه‌های مختلف، قدرت یکدیگر را تقویت می‌کنند. در خصوص قدرت نظامی بدون پشتوانه اقتصادی نیز لازم به‌تصریح است توان نظامی برای حفظ و نوسازی به منابع مالی، تولید صنعتی، فناوری، زنجیره تأمین و نیروی انسانی متخصص وابسته است. اقتصاد ضعیف می‌تواند استمرار آمادگی دفاعی و جایگزینی تجهیزات و فناوری‌های فرسوده را مختل کند و در نتیجه، قدرت نظامی را در بلندمدت آسیب‌پذیر سازد.
دوم؛ سند گذار از منطق مقاومت به منطق بازدارندگی
نکته مهم دیگر پیام، نشانه‌های صورت‌بندی مرحله جدیدی از راهبرد امنیت ملی ایران است؛ مرحله‌ای که در آن هدف مقاومت صرفاً ایستادگی در برابر تهدید و دفع تجاوز نیست، بلکه ایجاد هزینه‌ای معتبر و بازدارنده برای جلوگیری از تکرار آن است. به بیان دیگر، مقاومت باید به ظرفیتی تبدیل شود که محاسبات طرف مقابل را پیش از تصمیم به اقدام تغییر دهد. این معنا را می‌توان در چند بخش پیام معظمٌ‌له مشاهده کرد، اشاره به مدیریت ایران بر تنگه هرمز، ازبین‌بردن پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای منطقه، تأکید بر مواجهه دشمن با واقعیت‌های میدانی و اراده ملی و هشدار درباره اینکه در صورت تکرار تعدیات، پاسخ ایران می‌تواند ابعاد بسیار وسیع‌تری پیدا کند. این مجموعه گزاره‌ها یک پیام راهبردی دارد؛ هرگونه اقدام نظامی علیه ایران باید با محاسبه هزینه‌ها و پیامدهایی فراتر از نتیجه اولیه عملیات، همراه باشد.
اهمیت این رویکرد را نظریه بازدارندگی در مطالعات راهبردی به‌خوبی توضیح می‌دهد. توماس شلینگ، نظریه‌پرداز برجسته راهبرد و برنده جایزه نوبل اقتصاد در آثار خود از جمله «سلاح‌ها و نفوذ»، نشان می‌دهد قدرت نظامی صرفاً برای جنگیدن و پیروزی در میدان نیست، این قدرت می‌تواند ابزاری برای شکل‌دادن به رفتار و محاسبات طرف مقابل باشد. در نظریه بازدارندگی دو سازوکار اصلی وجود دارد؛ اول، بازدارندگی از طریق انکار، یعنی جلوگیری از دستیابی دشمن به اهداف موردنظرش و دوم، بازدارندگی از طریق مجازات، یعنی تحمیل هزینه‌های سنگین و قابل‌پیش‌بینی در صورت اقدام خصمانه.
پیام ۱۳ آبان را می‌توان در چهارچوب هر دو سازوکار تحلیل کرد؛ توان دفاعی و ظرفیت‌های عملیاتی برای ناکام گذاشتن اهداف دشمن، وجه نخست را نمایدگی و هشدار درباره گسترش ابعاد پاسخ در صورت تکرار تجاوز، وجه دوم را تأکید می‌کند. از این منظر، مقاومت هنگامی به یک راهبرد بازدارنده تبدیل می‌شود که طرف مقابل اطمینان پیدا کند اقدام نظامی، دستاوردی متناسب با هزینه‌های آن نخواهد داشت.
البته که می‌دانیم بازدارندگی با اعلام موضع تحقق پیدا نمی‌کند. توان واقعی، اراده سیاسی، انسجام داخلی و باورپذیری پاسخ، از عناصر اصلی و ضروری آن می‌باشد. از همین رو، تعبیر «بازدارندگی مطلق» در پیام را باید افق حداکثری راهبرد مدنظر رهبر معظم انقلاب دانست، زیرا در نظریه‌های امنیتی نیز هیچ سازوکار بازدارنده‌ای از تغییر شرایط و حتی خطای محاسبه کاملاً مصون نیست. توجه به این موضوع ظریف اما مهم، از افزایش نابجای انتظارات در کوتاه‌مدت پیشگیری می‌کند. هنر راهبردی در مقوله مهم بازدارندگی آن است که احتمال تجاوز و خطای محاسباتی دشمن را تا حد ممکن کاهش دهد.
ایران هرچه قوی‌تر؛ از مسئولیت مسئولان تا مردم
اگر قدرت ملی را یک منظومه به‌هم‌پیوسته بدانیم و بازدارندگی را محصول اعتبار این منظومه تلقی کنیم، مسئولیت مسئولان بسیار فراتر از مدیریت روزمره دستگاه‌های اجرایی خواهد بود. نخستین وظیفه، تبدیل راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» به برنامه‌ای عملیاتی و قابل‌سنجش است. تقویت توان دفاعی باید با توسعه صنعت، فناوری، زیرساخت‌های انرژی و ارتباطات، کاهش وابستگی‌های آسیب‌پذیر، افزایش بهره‌وری و تقویت امنیت سرمایه‌گذاری همراه شود.
ظرفیت ژئوپلیتیکی کشور، از جمله موقعیت تنگه هرمز نیز باید به اهرمی برای تقویت منافع اقتصادی و دیپلماسی منطقه‌ای تبدیل شود. در کنار این اقدامات، مسئولان باید به بخش دیگری از پیام توجه جدی داشته باشند، حمایت مردم از مسئولان زمانی پایدار می‌ماند که در مقابل آن، خدمت صادقانه، تأمین معیشت، عدالت، مبارزه با فساد، کارآمدی و احترام به مردم قرار گیرد. انسجام اجتماعی با توصیه و مطالبه یک‌طرفه ساخته نمی‌شود، اعتماد عمومی محصول عملکرد حکمرانی است. جامعه‌ای که احساس کند در امنیت، رفاه و آینده کشور سهم دارد، سرمایه اجتماعی لازم برای تحمل فشارها و پشتیبانی از منافع ملی را نیز خواهد داشت.
مردم نیز در این معادله صرفاً مخاطب حمایت نیستند و خود بخشی از سازوکار تولید قدرت ملی هستند. حفظ همبستگی اجتماعی، پرهیز از دامن زدن به اختلافات فرساینده، ارتقای سواد رسانه‌ای، مشارکت مسئولانه، تقویت مهارت و دانش، افزایش بهره‌وری و حمایت از تولید رقابت‌پذیر، جلوه‌های عملی این مسئولیت هستند. البته انسجام ملی به معنای تعطیل‌شدن نقد و مطالبه‌گری نیست؛ زیرا نقد مسئولانه و نظارت بر عملکرد مسئولان از عوامل تقویت اعتماد و اصلاح حکمرانی است.
جمع‌بندی؛ ضرورت طراحی و پیگیری «زنجیره تبدیل قدرت»
در نهایت، به اعتقاد نویسنده، پیام ۱۳ آبان را می‌توان دعوت به یک گذار راهبردی دانست، تبدیل مقاومت به بازدارندگی، بازدارندگی به امنیت پایدار و امنیت پایدار به پیشرفت و اقتدار ملی. در این منظومه، قدرت زمانی کامل می‌شود که دستاوردهای میدان به سرمایه اقتصادی، فناوری، دیپلماتیک و اجتماعی تبدیل شوند. تعبیر دقیق‌تر آن است که ایران به «زنجیره تبدیل قدرت» نیاز دارد؛ زنجیره‌ای که در آن توان دفاعی به امنیت، امنیت به فرصت توسعه، توسعه به رفاه و رفاه به انسجام و قدرت بیشتر منجر شود. این همان نقطه‌ای است که راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» از یک گزاره سیاسی به یک واقعیت تاریخی و قابل‌لمس در زندگی مردم تبدیل خواهد شد.