پیام سپاهان - اصفهان - اصفهان را باید مهد هنر کاغذ خمیری یا همان «پاپیه‌ماشه» ایران دانست؛ شهری که نه‌تنها خاستگاه و اوج این هنر بوده، بلکه هنوز هم استادان و ادامه‌دهندگان آن را در دامان خود پرورش می‌دهد.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - مرجان سیف‌الدین: پاپیه‌ماشه یا همان کاغذخمیری از آن هنرهایی است که فروتنی ماده اولیه‌اش با شکوه نتیجه نهایی آن در تضاد است. تکه‌های کاغذ، خمیر کاغذ، کمی چسب و صبوری بسیار، موادی هستند که در دستان هنرمند به حجمی سبک، شکل‌پذیر و آماده نقاشی تبدیل می‌شوند اما وقتی این حجم ساده از زیر دست هنرمند اصفهانی بیرون می‌آید، دیگر تنها کاغذ نیست؛ روایتی است از شاهنامه و خمسه نظامی، گل و مرغ و شکارگاه، تذهیب و تشعیر و نگارگری ایرانی.
هنر لاک‌کاری در ایران با نام پاپیه‌ماشه، واژه‌ای فرانسوی به معنای کاغذ جویده یا فشرده‌شده، شناخته شد و آغاز رونق آن را دوره صفوی و اوج آن را دوره‌های زند و قاجار می‌دانند. استفاده از این شیوه ابتدا بیشتر در قلمدان‌سازی رواج داشت اما بعدها به ساخت و تزئین دیگر اشیای کاربردی از جمله جلد کتاب، جعبه، قاب‌آینه و صندوقچه نیز گسترش یافت.
پاپیه‌ماشه در ایران به‌عنوان میراث ناملموس به ثبت رسیده است؛ این هنر نخست در سال ۱۳۸۹ به نام استان اصفهان شد.
از چین تا اصفهان
پاپیه‌ماشه با وجود نام فرانسوی خود، هنری با پیشینه‌ای کهن در آسیا است و قدمت آن را هم‌زمان با ساخت کاغذ در چین می‌دانند. در ایران نیز برخی مورخان ورود این هنر را به پیش از عصر صفوی نسبت می‌دهند و معتقدند این فن نخست در هرات پذیرفته شد و در دوره تیموری، میان سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۵۰۶ میلادی، گسترش یافت.
در برخی روایت‌های تاریخی، از میرسیدعلی همدانی، عارف و شاعر ایرانی قرن چهاردهم میلادی، به‌عنوان یکی از مروجان این هنر یاد شده است. در دوره‌ای که خوشنویسی جایگاه ویژه‌ای در هنر درباری داشت، پاپیه‌ماشه به دلیل سبکی و قابلیت شکل‌پذیری، بستری مناسب برای ساخت قلمدان و دیگر ابزارهای مرتبط با کتابت و هنر شد.
با رونق هنرهای سنتی در دوره صفوی، اصفهان به یکی از مراکز مهم تولید آثار لاکی و پاپیه‌ماشه تبدیل شد. در دوره‌های زند و قاجار نیز ساخت اشیای پاپیه‌ماشه و نقاشی لاکی توسعه بیشتری یافت و قلمدان‌ها، جعبه‌های آرایشی، قاب‌آینه‌ها و جلد کتاب‌ها با نقوش گل و مرغ، تصاویر انسانی، صحنه‌های درباری و روایت‌های ادبی و تاریخی آراسته شدند.
در دوره قاجار، با تولید اشیایی مانند جعبه‌های نگهداری مهر و عینک، جلدهای روغنی، صندوقچه‌های جواهرات و رحل‌های قرآن، دامنه استفاده از این هنر گسترش یافت. پاپیه‌ماشه با ادغام در نگارگری و خوشنویسی، طیف وسیعی از مضامین از گل و مرغ و شکارگاه تا ابنیه، رزم، بزم و شمایل‌نگاری را در بر گرفت.
هنری که از کاغذ جان گرفت
روش ساخت آثار پاپیه‌ماشه خود روایتی از دقت و ظرافتی است که برای خلق یک اثر هنری لازم است.
مریم هدایت، کارشناس هنر در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به مراحل ساخت این آثار اظهار کرد: ماده اصلی پاپیه‌ماشه خمیر کاغذ یا لایه‌های به‌هم‌چسبیده کاغذ است که روی قالب چوبی قرار می‌گیرد و پس از خشک شدن و جدا کردن از قالب، سطح کار با دقت صیقل داده می‌شود.
وی افزود: پس از آن لایه‌ای نازک از گچ نقاشی روی اثر زده می‌شود و استادکار متناسب با طرح و نوع کار، بومی مناسب برای نقاشی آماده می‌کند.
هدایت ادامه داد: در مرحله بوم‌سازی، بتونه که لایه‌ای بسیار نازک از گچ نرم است، با کاردک مخصوص روی تمام سطوح کار زده و پس از خشک شدن با سمباده نرم، صاف و هموار می‌شود. سپس به دلیل سخت شدن آستر گچی، لایه بسیار نازکی از روغن کمان روی سطح کشیده می‌شود تا گچ را بپوشاند.
وی توضیح داد: پس از خشک شدن روغن، سطح بدنه با سریشم رقیق واشور می‌شود تا چربی روغن کمان از بین برود و نقاش بتواند موضوعات دلخواه خود را روی آن مصور کند.
این کارشناس هنر با بیان اینکه انتخاب ابزار، مواد، بوم و نقش، تأثیری تعیین‌کننده در خلق یک اثر ماندگار دارد، گفت: پاپیه‌ماشه تنها یک هنر دستی نیست و هنرمند این رشته باید با حوزه‌هایی مانند نگارگری، تذهیب، بوم‌سازی و دانش فنی و علمی مربوط به مواد آشنایی داشته باشد.
پاپیه‌ماشه در خانه امروز
اما پاپیه‌ماشه تنها در صفحات تاریخ باقی نمانده است. هنرمندان امروز تلاش می‌کنند این هنر را با نیازها و سلیقه‌های زندگی معاصر پیوند دهند.
هاجر جهانبخش، هنرمند فعال پاپیه‌ماشه، از سال ۱۳۹۸ فعالیت حرفه‌ای خود را در این حوزه آغاز کرده است. وی که در دوران تحصیل در رشته نقاشی و در درس‌های مرمت و حجم‌سازی با این متریال آشنا شده است، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: پاپیه‌ماشه به دلیل شکل‌پذیری، امکان ترمیم و استفاده دوباره از کاغذ، ظرفیت‌های فراوانی برای خلق آثار هنری دارد.
وی افزود: مطالعات درباره قلمدان‌های لاکی، شیوه‌های نقاشی روی آن‌ها و روش‌های آماده‌سازی سطح، این نگاه را در من ایجاد کرد که پاپیه‌ماشه صرفاً ماده‌ای برای ساخت حجم نیست، بلکه بستری برای ترکیب مهارت‌های گوناگون هنری است.
این هنرمند اصفهانی با اشاره به تلاش خود برای پیوند فرم‌های معاصر با نقوش و روایت‌های ایرانی گفت: برایم مهم بود فرم‌ها و نقاشی آثارم ایرانی باشند و مخاطب را به یاد فرهنگ و سنت خودمان بیندازند، اما در عین حال حالتی مینیمال و امروزی داشته باشند تا بتوانند با دکوراسیون و فضای خانه‌های امروز هماهنگ شوند.
جهانبخش به ساخت مجسمه‌های دکوراتیو و اشیایی روی آورده که علاوه بر ارزش هنری، قابلیت استفاده در فضای داخلی خانه را نیز دارند. داستان‌های شاهنامه، منظومه‌های نظامی، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، شیرین و فرهاد و شخصیت‌های اسطوره‌ای و حماسی ایران از جمله منابع الهام آثار او هستند.
وی با تأکید بر اینکه حفظ اصالت ایرانی به معنای تکرار صرف فرم‌های تاریخی نیست، افزود: می‌توان با الهام از عناصر سنتی، آثاری تازه و متناسب با سلیقه امروز خلق کرد و میان اثر هنری و نیازهای بصری جامعه معاصر ارتباط برقرار ساخت.
کاغذی که هویت می‌گیرد
مریم رضوی، دیگر هنرمند این رشته، پاپیه‌ماشه را نمونه‌ای از پیوند نگاه خلاقانه هنرمند با ظرفیت‌های نهفته در مواد ساده و بازیافتی می‌داند؛ هنری که می‌تواند کاغذهای دورریختنی را به مجسمه، اشیای کاربردی، آثار دکوراتیو و محصولاتی با ارزش فرهنگی و اقتصادی تبدیل کند.
وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: آنچه اهمیت دارد، تنها قابلیت بازیافت کاغذ یا امکان تولید محصولات متنوع نیست، بلکه مهارت هنرمندی است که با شناخت ماده، تسلط بر تکنیک، طراحی خلاقانه و صرف زمان، از یک متریال ساده اثری با هویت هنری می‌سازد.
رضوی با تأکید بر اینکه توجه به پاپیه‌ماشه باید فراتر از نگاه صرفاً زیست‌محیطی یا تولیدی باشد، افزود: این هنر به دلیل پیشینه تاریخی، پیوند با نقاشی و نگارگری ایرانی، ظرفیت‌های حجم‌سازی و امکان تلفیق سنت با هنر معاصر، شایسته جایگاهی جدی‌تر در میان هنرهای تجسمی است.
بازار؛ حلقه گمشده پاپیه‌ماشه
قابلیت‌های اقتصادی پاپیه‌ماشه نیز از موضوعاتی است که هنرمندان این رشته بر آن تأکید دارند. آنان معتقدند در صورت ایجاد کارگاه‌های تخصصی و فراهم شدن بستر مناسب برای عرضه، این هنر می‌تواند از تولید محدود آثار هنری فراتر رود و به حوزه محصولات کاربردی وارد شود.
رضوی معتقد است قلمدان، جعبه، ظروف و دیگر وسایلی که در گذشته با این تکنیک ساخته می‌شدند، همچنان قابلیت تولید دارند؛ با این تفاوت که می‌توان طراحی و فرم آن‌ها را متناسب با نیازهای زندگی امروز تغییر داد.
محدودیت بازار فروش و دشواری معرفی محصولات، از جمله چالش‌هایی است که هنرمندان پاپیه‌ماشه با آن روبه‌رو هستند. حمایت از تولیدکنندگان، ایجاد فرصت‌های عرضه و فراهم کردن امکان بازدید گردشگران از آثار هنری ایرانی می‌تواند به رونق دوباره این هنر کمک کند.
استادانی که کاغذ را ماندگار کردند
اصفهان در طول قرن‌ها مهد پرورش استادانی بوده که با ذوق و مهارت خود، خمیر کاغذ را به بومی برای خلق آثار هنری ماندگار تبدیل کردند. استاد علی‌اشرف و آقاعلی از نخستین نام‌های شناخته‌شده در قلمدان‌سازی و گل و بوته‌سازی بودند. استاد محمدصادق نیز گل و بوته‌سازی را از علی‌اشرف فرا گرفت و در صورت‌سازی و منظره‌پردازی شهرت یافت. وی در دوره زند به خدمت کریم‌خان درآمد و امضای «یا صادق‌الوعد» بر دو نقاشی رنگ‌وروغن در عمارت کلاه‌فرنگی شیراز از حضور او در این دوره حکایت دارد. بازگشت او به اصفهان و نقاشی صحنه پیروزی نادرشاه در جنگ کارنال در کاخ چهلستون نیز از دیگر نشانه‌های فعالیت این هنرمند در اصفهان است.
بازگشت یک هنر به بازار جهان
اصفهان با ظرفیت بالای گردشگری داخلی و خارجی، می‌تواند یکی از مهم‌ترین صحنه‌های عرضه و معرفی دوباره پاپیه‌ماشه باشد؛ شهری که خود موزه‌ای زنده از هنرهای ایرانی است و پاپیه‌ماشه می‌تواند جایگاهی تازه در میان سوغات فرهنگی و محصولات هنری آن پیدا کند.
با وجود پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های متنوع، احیای این هنر نیازمند توجه جدی‌تر به آموزش، تولید، معرفی و بازار فروش است. ایجاد کارگاه‌های تخصصی، برگزاری نمایشگاه‌های موضوعی، حمایت از هنرمندان جوان و فراهم کردن زمینه همکاری میان طراحان، هنرمندان و تولیدکنندگان می‌تواند مسیر تازه‌ای پیش روی این هنر بگشاید.
پاپیه‌ماشه اگرچه از ماده‌ای ساده و در دسترس همچون کاغذ آغاز می‌شود اما رسیدن به محصول نهایی در آن، حاصل عبور از مراحل متعدد و برخورداری از دانش، تجربه و مهارت است؛ هنری که روزگاری در قلمدان‌های اصفهانی روایتگر شکوه نگارگری ایرانی بود و امروز می‌تواند با حفظ ریشه‌های خود، راهی تازه به خانه‌ها، بازارها و حتی عرصه جهانی باز کند.