پیام سپاهان - اصفهان- پژوهش درباره اربعین در اصفهان نشان میدهد این آیین چگونه از یک مناسک مذهبی به بخشی از حافظه فرهنگی و هویت شهری تبدیل شده است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: اربعین در اصفهان تنها یک مناسبت مذهبی در تقویم آیینی نیست، بلکه بخشی از حافظه جمعی شهری است که طی قرنها، پیوندی میان تاریخ تشیع، فرهنگ عامه، فضاهای مذهبی و تجربه زیسته مردم ایجاد کرده است. اصفهان که از دوره صفویه به یکی از مهمترین مراکز تشیع در ایران تبدیل شد، با گسترش مساجد، تکایا، مدارس دینی و نهادهای مذهبی، زمینه شکلگیری و استمرار آیینهای مرتبط با واقعه عاشورا و یادکرد از شهدای کربلا را فراهم کرد.
اگرچه شکل برگزاری آیینهای اربعین در دورههای مختلف تاریخی، همواره تابع شرایط اجتماعی و فرهنگی هر دوره بوده است، اما این مناسک در اصفهان از مسیر هیأتهای مذهبی، محلات تاریخی، خانوادهها، فضاهای آیینی و روایتهای شفاهی استمرار یافته و به بخشی از هویت فرهنگی شهر تبدیل شده است. به مناسبت فرا رسیدن اربعین حسینی، خبرگزاری مهر در گزارش فوق به بررسی روند شکلگیری حافظه تاریخی اربعین در اصفهان، نقش آیینهای مذهبی، مساجد، تکایا و هیأتها در حفظ این میراث فرهنگی ناملموس و چگونگی پیوند آن با هویت اجتماعی شهر میپردازد.
اربعین؛ از آیین مذهبی تا حافظه اجتماعی یک جامعه
محمد حسین ریاحی، پژوهشگر تاریخ اجتماعی تشیع در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: برای فهم این آیین باید آن را در بستر تحولات اجتماعی جوامع شیعی بررسی کرد. از این منظر، مناسک مرتبط با امام حسین (ع) تنها بازخوانی یک واقعه تاریخی نیست، بلکه فرآیندی اجتماعی برای انتقال معنا، هویت و تجربه مشترک میان نسلها به شمار میرود.
وی افزود: اهمیت اربعین تنها به برگزاری یک مراسم در زمان مشخص محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از روایتها، نمادها، رفتارهای جمعی و خاطرات اجتماعی است که در طول زمان شکل گرفتهاند. آیینهای جمعی زمانی ماندگار میشوند که بتوانند میان تجربه فردی و حافظه اجتماعی ارتباط برقرار کنند و اربعین یکی از نمونههای مهم این فرآیند در فرهنگ شیعی است.
این پژوهشگر با اشاره به تجربه تاریخی شهرهایی مانند اصفهان، تصریح کرد: حافظه آیینی از طریق نهادهای محلی منتقل شده است. مسجد، هیأت، تکیه و خانوادههای مذهبی هر کدام حلقهای از زنجیره انتقال این فرهنگ بودهاند و بدون شناخت این ساختارهای اجتماعی، بررسی جایگاه اربعین تصویری کامل از این آیین ارائه نخواهد کرد.
وی گفت: اربعین در دوره معاصر از یک آیین با دامنه محدود محلی فراتر رفته و به پدیدهای فرهنگی با گستره اجتماعی وسیعتر تبدیل شده است، اما این تحول به معنای از بین رفتن ریشههای تاریخی آن نیست؛ زیرا تجربههای شهری و محلهای همچنان به این آیین معنا و هویت میبخشند.
تاریخ اصفهان؛ شهری که آیینها را در کالبد خود ثبت کرده است
منصور قاسمی، پژوهشگر تاریخ اصفهان و استاد حوزه تاریخ فرهنگی شهر، در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه آیینهای مذهبی بخشی از تاریخ زندگی شهری هستند، گفت: برای شناخت مناسک دینی باید آنها را در ارتباط با تحولات اجتماعی هر دوره بررسی کرد.
وی با اشاره به جایگاه اصفهان در دوره صفویه اظهار کرد: شکلگیری بسیاری از نهادهای مذهبی، معماریهای دینی و سنتهای آیینی در این دوره، زمینه تثبیت فرهنگ شیعی در ساختار شهر را فراهم کرد. با این حال، استمرار این فرهنگ تنها به سیاستهای رسمی محدود نبود، بلکه مشارکت مردم، فعالیت محلات و نقش گروههای اجتماعی نیز در حفظ این سنتها اهمیت داشت.
این پژوهشگر افزود: هویت یک شهر تنها در بناهای تاریخی آن خلاصه نمیشود، بلکه در رفتارهای جمعی و آیینهایی شکل میگیرد که نسلهای مختلف تجربه کردهاند. از این منظر، اربعین و دیگر مناسک مرتبط با فرهنگ عاشورا بخشی از میراث زنده فرهنگی اصفهان محسوب میشوند.
وی با اشاره به ارتباط میان معماری و فعالیت اجتماعی در شهر تاریخی اصفهان گفت: مسجد، بازار، تکیه و محله، علاوه بر کارکرد فیزیکی، محل شکلگیری روابط اجتماعی، انتقال دانش فرهنگی و بازتولید سنتها بودهاند.
قاسمی ادامه داد: بسیاری از آیینهای مذهبی در طول تاریخ نه از طریق ساختارهای رسمی، بلکه از مسیر حافظه مردمی و مشارکت اجتماعی استمرار یافتهاند. به همین دلیل، برای شناخت جایگاه اربعین در اصفهان باید همزمان به تاریخ رسمی و تجربه زیسته مردم توجه کرد.
وی تاکید کرد: مطالعه اربعین در اصفهان نیازمند توجه به دو سطح مکمل است؛ سطح نخست، بررسی نهادهای مذهبی، سیاستهای فرهنگی و تحولات تاریخی شهر و سطح دوم، شناخت نقش مردم، محلات و گروههای اجتماعی در حفظ و انتقال این آیین.
میراث ناملموس؛ آیینهایی که در حافظه مردم زنده ماندهاند
الهه رضایی، پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی ناملموس و فرهنگ عامه، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه آیینهای مذهبی در ساختار فرهنگی شهرها، اظهار کرد: برای شناخت ارزش اربعین باید فراتر از زمان برگزاری مراسم به مجموعهای از دانشها، مهارتها، روایتها و تجربههای اجتماعی توجه کرد که در طول نسلها منتقل شدهاند.
وی گفت: میراث فرهنگی ناملموس برخلاف آثار معماری، در یک مکان ثابت محدود نمیشود، بلکه در رفتارها، باورها و مشارکتهای اجتماعی مردم استمرار پیدا میکند. از این منظر، آیینهای مرتبط با اربعین نیز بخشی از میراث زنده فرهنگی اصفهان هستند؛ زیرا ارزش آنها تنها در شکل برگزاری مراسم نیست، بلکه در شبکهای از روابط اجتماعی و فرهنگی معنا پیدا میکند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه بیان کرد: بسیاری از سنتهای مذهبی در ایران از طریق آموزش رسمی منتقل نشدهاند، بلکه خانوادهها، محلات و گروههای اجتماعی نقش اصلی را در انتقال آنها ایفا کردهاند. حضور در مجالس مذهبی، مشارکت در فعالیتهای جمعی، شنیدن روایتهای تاریخی و مشاهده رفتار نسلهای گذشته، نوعی آموزش فرهنگی غیررسمی ایجاد کرده که موجب استمرار این آیینها شده است.
وی با اشاره به ویژگیهای فرهنگی اصفهان گفت: این شهر به دلیل برخورداری از محلات تاریخی و فضاهای مذهبی متعدد، نمونه مناسبی برای مطالعه رابطه میان مکان و حافظه آیینی است. در این شهر، مسجد، تکیه و حسینیه تنها بناهایی با کارکرد مذهبی نیستند، بلکه فضاهایی برای شکلگیری روابط اجتماعی و انتقال تجربههای فرهنگی محسوب میشوند.
رضایی یادآور شد: یکی از نکات مهم در بررسی اربعین اصفهان، توجه به تنوع شیوههای مشارکت مردم است. بخشی از این مشارکت در گذشته در قالب هیأتهای سنتی و فعالیتهای محلهای شکل میگرفت و امروز در کنار آن، فعالیتهای فرهنگی جوانان، تولید محتوای رسانهای، برنامههای هنری و حرکتهای داوطلبانه نیز به این جریان افزوده شده است.
وی تأکید کرد:یکی از ظرفیتهای مهم اربعین در اصفهان، امکان مطالعه پیوند میان میراث فرهنگی و زندگی امروز مردم است؛ زیرا این آیین نشان میدهد میراث فرهنگی تنها در موزهها و بناهای تاریخی نگهداری نمیشود، بلکه در رفتارهای روزمره جامعه نیز جریان دارد.
کتابها و روایتهای مکتوب؛ اربعین در حافظه نوشتاری جامعه
در کنار حافظه شفاهی، آیینهای مردمی و تجربههای اجتماعی، منابع مکتوب نیز نقش مهمی در ثبت و انتقال فرهنگ عاشورا و اربعین داشتهاند. کتابهای تاریخی، آثار مربوط به مقتلنگاری، پژوهشهای تاریخ تشیع و مطالعات اجتماعی دین، امکان بررسی علمی روند شکلگیری و تحول این مناسک را فراهم کردهاند.
سیدرضا فروشانی، پژوهشگر حوزه کتاب، فرهنگ عاشورا و مطالعات آیینی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: برای شناخت جایگاه اربعین در فرهنگ ایرانی باید میان سه سطح تاریخی، اجتماعی و فرهنگی ارتباط برقرار کرد. از نگاه وی، منابع مکتوب تنها گزارشهایی از گذشته نیستند، بلکه بخشی از فرآیند شکلگیری حافظه جمعی جوامع محسوب میشوند.
وی گفت: آثار مرتبط با تاریخ تشیع و فرهنگ عاشورا، علاوه بر جنبه مذهبی، برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی نیز اهمیت دارند؛ زیرا نشان میدهند یک واقعه تاریخی چگونه در دورههای مختلف، در قالبهای فرهنگی متفاوت بازخوانی شده است.
این پژوهشگر ادامه داد: برای شناخت اربعین در شهری مانند اصفهان نباید تنها به منابعی که مستقیماً درباره این مناسبت نوشته شدهاند توجه کرد، بلکه سفرنامهها، خاطرات، اسناد مذهبی، تاریخهای محلی و پژوهشهای اجتماعی نیز میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره جایگاه این آیین ارائه دهند.
وی افزود: یکی از ویژگیهای مهم فرهنگ آیینی ایران، ارتباط میان روایت شفاهی و مکتوب است. بسیاری از سنتها ابتدا در حافظه مردم شکل گرفتهاند و سپس بخشی از آنها در کتابها و پژوهشها ثبت شده است. بنابراین، شناخت دقیق اربعین نیازمند بررسی همزمان هر دو حوزه است.
فروشانی تاکید کرد: پژوهش درباره مناسک مذهبی زمانی میتواند جامع باشد که از توصیف صرف فراتر رود و به پرسشهایی درباره کارکرد اجتماعی، تحولات تاریخی و نقش این آیینها در شکلدهی به هویت جمعی پاسخ دهد.
وی گفت: نسل جدید پژوهشگران میتواند با استفاده از روشهای میانرشتهای، از تاریخ و جامعهشناسی گرفته تا مردمشناسی و مطالعات فرهنگی، تصویر دقیقتری از جایگاه اربعین در شهرهایی مانند اصفهان ارائه کند.
اربعین؛ ظرفیتی فرهنگی برای شناخت یک شهر تاریخی
اصفهان به عنوان شهری با پیشینه برجسته در تاریخ تشیع ایران، نمونهای قابل مطالعه از تبدیل یک آیین مذهبی به بخشی از هویت شهری است. در این شهر، اربعین از مسیر مسجد، تکیه، هیأت، خانواده، کتاب و روایتهای مردمی استمرار یافته و هر نسل بخشی از تجربه خود را به این زنجیره تاریخی افزوده است.
تحولات معاصر نشان میدهد اربعین همچنان آیینی پویا است؛ آیینی که در کنار حفظ سنتهای تاریخی، با شکلهای جدید مشارکت اجتماعی، رسانههای نوین و حضور نسل جوان پیوند خورده است.
از این منظر، مطالعه اربعین میتواند راهی برای شناخت بخشی از تاریخ اجتماعی مردم اصفهان باشد؛ تاریخی که نه تنها در بناها و اسناد، بلکه در خاطرات محلهها، رفتارهای جمعی و آیینهایی که نسل به نسل منتقل شدهاند، حضور دارد.