پیام سپاهان - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
مهدی بازرگان| درحالیکه این روزها شاهد افزایش تنش و اوجگیری دوباره نگرانیها از احتمال درگیری نظامی میان ایران و آمریکا هستیم و کماکان گزینه جنگ روی میز است، ناگهان قطبنمای دیپلماسی به سمت ترکیه چرخید؛ چرخشی معنادار که نگاهها را از فضای تهدید و ناوهای جنگی، به آنکارا و ظرفیت میانجیگرانه این کشور معطوف کرد.
اکنون ترکیه در موقعیتی قرار گرفته که میتواند یکی از حساسترین منازعات جاری در منطقه را از لبه تقابل نظامی به مسیر گفتوگو بازگرداند؛ مسیری باریک، پرریسک و زمانمند که هر خطای محاسباتی در آن میتواند هزینههای سنگینی به دنبال داشته باشد. نقطه آغاز این تغییر جهت، گزارشی بود که روزنامه «حریت» ترکیه در تیتر یک شماره پنجشنبه هفته گذشته خود منتشر کرد.
بازار ![]()
این روزنامه به نقل از منابع آگاه از گفتوگوی تلفنی رجب طیب اردوغان و دونالد ترامپ خبر داد و نوشت رئیسجمهور آمریکا با برگزاری یک دیدار سهجانبه با حضور نمایندگان ایران، آمریکا و ترکیه در آنکارا موافقت کرده است. «حریت» با تیتر «بیایید دیدار کنیم»، پیشنهاد اردوغان برای میزبانی نشستی با حضور کارشناسان نظامی و امنیتی سه کشور را برجسته کرد؛ پیشنهادی که در صورت تحقق، میتواند نخستین تلاش جدی برای مهار بحران در سطحی فراتر از تماسهای غیرمستقیم باشد. البته که هنوز اما و اگرهای جدی در اینباره مطرح است. همزمان، صداوسیمای ایران نیز گزارش داد که اردوغان آمادگی خود را برای میزبانی از دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان اعلام کرد و براساس همین گزارش، سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران به ترکیه در این چارچوب قابل تحلیل است. در عمل، این روند با سفر دیروز جمعه عباس عراقچی به ترکیه وارد فاز اجرائی شد. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران پیشازظهر جمعه با استقبال رسمی مقامات ترکیه، ازجمله مدیرکل منطقهای وزارت خارجه این کشور، وارد استانبول شد. این سفر یکروزه، علاوه بر گفتوگو با همتای ترک درباره روابط دوجانبه و تحولات منطقهای و بینالمللی، شامل دیدار با رجب طیب اردوغان نیز بود. البته عراقچی در بدو ورود تأکید کرد که «این سفر از مدتها قبل و در پاسخ به سفر چند ماه پیش وزیر امور خارجه ترکیه برنامهریزی شده و هدف آن بررسی روابط دوجانبه و همچنین مسائل منطقهای و جهانی است». مسئول سیاست خارجی کشورمان با اشاره به جایگاه ایران و ترکیه بهعنوان دو همسایه بزرگ، بر استمرار مشورتهای نزدیک میان دو کشور تأکید کرد و گفت: «روابط تهران–آنکارا در حوزههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نزدیک بوده و رایزنیهای مستمری درباره مسائل منطقهای جریان دارد».
هرچند وزیر خارجه ایران سعی داشت سفر خود را مستقل از تصاعد بحران با آمریکا قلمداد کند، اما نتوانست گریزی به این موضوع نزند و در عین حال، با اشاره به حساسیت شرایط کنونی منطقه، تصریح کرد که «اهداف مطرحشده از سوی آمریکا و برخی دیگر از بازیگران ایجاب میکند مشورتها نزدیکتر شود، مواضع مرور و هماهنگ شود و راههای مواجهه با چالشها و شیوههای برونرفت از آنها بررسی شود».
تداوم سایه سنگین تهدید
این تحرکات دیپلماتیک در شرایطی صورت میگیرد که فضای تهدید همچنان بر منطقه سایه انداخته است. «پاتریک وینتور»، دبیر دیپلماتیک گاردین، مدعی شد اردوغان در تماس با ترامپ از آمریکا و ایران خواسته همین هفته برای مذاکرات هستهای به ترکیه بیایند؛ هرچند به گفته او، هیچیک از دو طرف بدون شفافیت دستور کار و امتیازدهی وارد این روند نشدهاند. همزمان، منابعی که با «میدلایستآی» گفتوگو کردهاند، از تهدید ترامپ به اقدام نظامی در روزهای آینده خبر دادهاند؛ تهدیدهایی که با اظهارات مستقیم رئیسجمهور آمریکا درباره اعزام ناوهای «بزرگ و قدرتمند» به سمت ایران تکمیل شد. در همین راستا دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، طی اظهاراتی بیان کرد: «کشتیهای بزرگ و قدرتمندی به سوی ایران در حرکتاند و امیدوارم نیازی به استفاده از آنها نباشد».
البته تلگراف به نقل از منابع نزدیک به رئیسجمهور آمریکا نوشت: «ترامپ همچنان آماده یافتن یک راهحل دیپلماتیک با ایران است». این منابع افزودند: «ترامپ اذعان کرده که تهدید به اقدام نظامی برای واردآوردن فشار بر تهران جهت مذاکره بوده است». در این میان، مواضع داخلی ایران نیز بر محور دیپلماسی مشروط و مبتنی بر تضمین تأکید دارد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در گفتوگو با سیانان تصریح کرد: «ایران اصل گفتوگو را رد نمیکند، اما دیپلماسی باید واقعی، متوازن و دارای تضمین باشد». او تأکید کرد که «گفتوگو در سایه تهدید و جنگ راهگشا نیست و بدون تضمین حقوق و منافع مردم ایران، مذاکرهای در کار نخواهد بود». همزمان، یک مقام ایرانی بدون ذکر نام در گفتوگو با والاستریت ژورنال اعلام کرد «تهران از حق غنیسازی عقبنشینی نمیکند و هرگونه حمله آمریکا را تهدیدی وجودی تلقی کرده و با حداکثر قدرت پاسخ خواهد داد».
در کنار این مواضع، گزارش سیانان از تبادل پیامهای محدود میان تهران و واشنگتن، ازجمله از طریق عمان، نشان میدهد که کانالهای ارتباطی کاملا مسدود نشدهاند، هرچند هنوز به گفتوگوی مستقیم و جدی منجر نشدهاند. ادعای اکسیوس درباره نشست آمریکا با مقامات دفاعی و اطلاعاتی اسرائیل و عربستان نیز گویای نگرانی شدید بازیگران منطقهای از احتمال یک جنگ فراگیر است؛ نگرانیای که به نظر میرسد یکی از محرکهای اصلی تلاش ترکیه برای ایفای نقش میانجی باشد.
راهحل ترکیه چیست؟
مجموع این تحولات نشان میدهد که دیپلماسی، هرچند شکننده، زمانمند و در معرض فرسایش، هنوز بهطور کامل از صحنه معادلات منطقهای کنار نرفته است. در میانه فضایی آکنده از تهدید، نمایش قدرت نظامی و فشارهای حداکثری، آنکارا تلاش میکند از فاصله باریک میان «تقابل» و «مذاکره»، روزنهای برای مدیریت بحران بگشاید؛ روزنهای که سرنوشت آن میتواند بر یکی از پرریسکترین مواجهههای جاری در خاورمیانه اثر تعیینکننده بگذارد. با این حال، پرسش کلیدی همچنان پابرجاست که ترکیه با چه ابتکاری میتواند شکاف عمیق میان مطالبات آمریکا و خطوط قرمز ایران را کاهش دهد؟
در شرایطی که چهار مطالبه اصلی واشنگتن مشتمل بر «توقف کامل غنیسازی در ایران، خروج مواد غنیشده، محدودسازی توان موشکی و قطع حمایت از گروههای نیابتی» همچنان بر میز فشار قرار دارد و تهران نیز هیچیک از این شروط را نپذیرفته، آنکارا ظاهرا به دنبال بازتعریف صورتمسئله است، نه حل یکباره همه اختلافات.
به این معنا که باید گامبهگام پیش رفت. این رویکرد را میتوان در مصاحبه اخیر هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، با الجزیره ردیابی کرد؛ جایی که او با صراحت هشدار داد که حمله نظامی آمریکا به ایران «اشتباه» خواهد بود و همزمان از واشنگتن خواست پروندههای اختلافی با تهران را «مرحله به مرحله» و «یکییکی» حلوفصل کند. منطق این پیشنهاد مبتنی بر اولویتبندی بحرانهاست؛ به این معنا که آمریکا و ایران به جای ورود همزمان به همه پروندههای مناقشهبرانگیز، ابتدا بر حساسترین و فوریترین موضوع، یعنی پرونده هستهای تمرکز کرده و دیگر اختلافات را به مراحل بعدی گفتوگو موکول کنند. از نگاه آنکارا، چنین رویکردی میتواند هم از شدت تنش فوری بکاهد و هم امکان بازسازی حداقلی اعتماد را فراهم کند؛ امری که بدون آن، هر ابتکار دیپلماتیکی محکوم به شکست است.
در همین چارچوب، برخی ادعاهای تأییدنشده نیز مطرح شده است مبنی بر اینکه آمریکا از طریق کانال ترکیه، از ایران خواسته در ازای جلوگیری از اقدام نظامی مستقیم، بخشی از ذخایر اورانیوم غنیشده خود در حدود ۴۰۰ کیلوگرم را تحویل دهد. صرفنظر از صحت یا سقم این ادعا و نیز برخی اخبار که واشنگتن با زیادهخواهی خود به همین پیشنهاد هم بسنده نکرده است، طرح چنین گزینههایی نشان میدهد که نقش ترکیه بیش از میانجیگری نمادین، به طراحی بستههای حداقلی برای مهار بحران نزدیک شده است. با اینهمه، موفقیت این مسیر به میزان انعطافپذیری طرفین و پذیرش منطق «گامبهگام» وابسته است. آنکارا میکوشد دیپلماسی را از فروغلتیدن به نقطه بیبازگشت نجات دهد، اما زمان، مهمترین و در عین حال محدودترین متغیر این معادله است.