پیام سپاهان - فارس / سازه هشتضلعی قد برافراشته در باغ دولتآباد یزد بهعنوان بلندترین سیستم خنککننده جهان یکی از شاخصترین نمادهای معماری ایرانی در اقلیم کویری و خنککنندهای هوشمند و سازگار با طبیعت است.
یکی از سازههای شگفتانگیز، هوشمند و مبتنی بر تفکر مهندسی برای تهویه طبیعی و خنکسازی بناها در اقلیم گرم و خشک بادگیرها هستند که جریان هوا را به داخل بنا هدایت کرده و با عبور از روی آب یا حوض دمای محیط را کاهش میدهند که این سیستم سنتی همانند یک کولر آبی طبیعی عمل میکند.
بازار ![]()
بادگیر باغ دولتآباد یزد با ارتفاع ۳۳ متر و ٨٠ سانتی متر ، بلندترین بادگیر خشتی جهان شناخته میشود که به شکل منشور ساخته شده و در زیر آن نیز حوضی زیبا قرار دارد.
حوضی با کارکرد غبار روبی و افزایش رطوبت
کارگرد حوض به گونه ای است که از طرفی گرد و غباری را که همراه باد وارد ساختمان می شود جذب میکند و از طرفی دیگر میزان رطوبت و خنکی محیط را افزایش میدهد.
طبق اسناد تاریخی موجود و بررسیهای صورت گرفته توسط پژوهشگران این بادگیر در اواخر دوره افشاریه و اوایل زندیه (قرن ۱۸ میلادی) به دستور محمدتقیخان بافقی ساخته شد. او ابتدا قنات دولتآباد را احداث کرد و سپس عمارت هشتی و بادگیر را در باغ دولت آباد یزد بنا نهاد.
تهویه طبیعی حتی بدون جریان باد
بادگیر دولتآباد هشتضلعی است و با کانالهای متعدد، جریان هوا را از جهات مختلف جذب میکند. این طراحی باعث میشود حتی در روزهای بدون باد، تهویه طبیعی در این عمارت برقرار باشد و این سازه باد را از هر جهت(شمال ،جنوب،شرق و غرب) به راحتی دریافت و به پایین هدایت می کند.
باد گرم کویری پس از ورود به بادگیر از میان پره های چوبی و در مسیر خود از سوی سطح حوض آبی پایین بادگیر عبور می کند ، خنک و مرطوب شده و به درون بنا هدایت میشود و این سیستم سنتی اما هوشمند، تالارها و شاهنشین عمارت تابستانه را خنک نگه میدارد و نمونهای از معماری پایدار در دل کویر است.
کولر آبی از جنس خشت و گِل
این کولر آبی ساخته شده از خشت و گل مجهز به توزیع هوای یکنواخت است و کانال های عمودی و افقی داخلی بادگیر هوای خنک را به طور مساوی در تمام طبقات و اتاف های عمارت تابستانه پخش می کنندو کلاهک مخروطی بالای سازه نیز علاوه بر زیبایی به افزایش کارایی بادگیر کمک می کند.
الگوی تناسبی در مدیریت اقلیم خشک
لازم به توجه است ارتفاع زیاد این بادگیر باعث میشود جریانهای هوای بالایی به داخل کشیده شوند. این ویژگی، کارایی آن را نسبت به بادگیرهای کوتاهتر چند برابر میکند که نشاندهنده نبوغ مهندسی ایرانیان در مدیریت اقلیم خشک است.
از دیگر سو قرارگیری بادگیر در امتداد محور اصلی باغ و تناسب آن با آب نما و حوض اصلی نمادی از تقارن و زیبایی در معماری ایرانی محسوب میشود.
بلندترین بادگیر خشتی جهان اینجاست
بادگیر دولتآباد نه تنها یک سازه کاربردی، بلکه نماد هویت یزد است. این بادگیر در ذهن مردم به عنوان نشانهای از مقاومت و سازگاری با کویر باقی مانده و در میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
محمدحسین پاپلی، جغرافیدان و پژوهشگر برجسته کشور، بادگیر باغ دولتآباد را نه فقط یک سازه معماری، بلکه نماد نبوغ ایرانی در سازگاری با اقلیم کویر میداند.
او در آثارش بارها تأکید کرده که این بادگیر بلندترین بادگیر خشتی جهان است و نشان میدهد چگونه ایرانیان با ترکیب «باد، آب و خاک» توانستهاند فضایی مطبوع در دل کویر خلق کنند.
کویر میزبان جهانبینی برای خلق بهشت
از نگاه پاپلی یزدی، بادگیر باغ دولتآباد بخشی از جهانبینی باغ ایرانی است؛ جایی که باد، آب و گیاه در هماهنگی کامل، به خلق بهشتی زمینی در دل کویر میپردازندعلاوه بر کتابهای محلی مانند سلطانعلی خان وزیر افخم، نام باغ دولتآباد و ویژگیهای این بادگیر در اسناد خانوادگی خاندان افخم ابراهیمی نیز ذکر شده است.
این منابع نشاندهنده جایگاه باغ در تاریخ اجتماعی و سیاسی یزد هستند.امروزه بادگیر باغ دولتآباد یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری یزد است. بازدیدکنندگان با دیدن این بادگیر، شکوه معماری سنتی و خنکای کویر را تجربه میکنند؛ تجربهای که گذشته و حال را در یک لحظه به هم پیوند میدهد.
باغ دولت آباد یزد که یکی از ۹ باغ ایرانی در میراث جهانی یونسکو است و در بیست و سوم اسفند سال ۱۳۴۶ با شماره ۷۷۴ به عنوان آثار ملی ایران ثبت شد. همچنین این اثر تاریخی توانست در در سال ۱۳۹۰ در لیست آثار جهانی قرار گیرد.