پیام سپاهان

آخرين مطالب

«تکیه» از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟ فرهنگي

«تکیه» از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟
  بزرگنمايي:

پیام سپاهان - ایسنا /حسن ذوالفقاری «تکیه» را لفظی عربی معرفی کرده و گفته است: «تاریخ تکیه بسته به نگرشی سریع و گذرا به تاریخ فتوت و آیین جوانمردی است.»
این استاد زبان و ادبیات فارسی و پژوهشگر فرهنگ عامه که چندی پیش از دنیا رفت، در بخشی از مقاله‌ای با عنوان «فرهنگنامه عاشورا» (کیهان فرهنگی، خرداد 1372، شماره 98) به بررسی پیشینۀ واژۀ «تکیه» پرداخته و نوشته است: ««تکیه» لفظی است عربی، به معنی «پشت به چیزی گذاشتن» چنانکه سعدی گوید: 
مرا تکیه جان پسر بر عصاست 
دگر «تکیه» بر زندگانی خطاست 
و مجازاً به معنی اعتماد کردن است، به گونه‌ای که سعدی آورده: 
روز بهار است خیز تا به تماشا رویم 
«تکیه» بر ایام نیست تا دگر آید بهار 
معانی مجازی دیگر آن پشت و پناه، ملجا و ماوا و متکاست. در فرهنگ‌ها یکی از معانی تکیه را مکان فقیران، خانقاه، منزل درویشان، دیر، صومعه، حسینیه، تعزیه‌خانه و... ذکر کرده‌اند. 
دوزی در «ذیل قوامیس عرب» آورده است: 
«تکیه (ت کِ ی ـه) جمع آن تکایا، جایی که معمولا از مسافران فقیر یا افرادی که توصیه شده باشند، بلاعوض پذیرایی کنند. تکیه در هند و ایران و مصر و شام مشابه زاویه در آفریقاست. فیلشر عقیده دارد که این کلمه از «اتکا» آمده است و باید تکیه (تَ یِ) تلفظ شود، ولی ظاهراً این کلمه درست نیست به سبب آن‌که جمع آن تکایاست و این شکل جمع مخصوص کلمات مونث است، به صورت فعلیه که از یک ریشۀ بی‌قاعده و خارج از رسم و شرایط معمول می‌آید». 
گزارش انگلبرت کمپفر (1651 - 1716 م.) که در عصر صفوی به ایران سفر کرده است، تایید می‌کند که تکایا در معابر و میادین برای استفادۀ مسافران بنا می‌شده است: 
«تکیه گوشه یا کلبه‌ای است در زیر آسمان، و یا نوعی استراحتگاه در محلی دنج، که تنها در مصاحبت دیگران برای رفع خستگی به آنجا می‌روند تا وقت را با کشیدن چپق و قلیان و نوشیدن بگذرانند. تکیه‌ها در معابر و میدان‌های عمومی دیده می‌شوند. مخارج ساختن این تکیه‌ها اندک است و بیشتر به‌خاطر درویش‌هایی که گدایی می‌کنند و شهرها و بیابان‌ها را درمی‌نوردند، برپا می‌شود».
اصطلاحات «تکیه‌جای» و «تکیه‌گاه» در «آنندراج» و «فرهنگ ناظم الاطباء» به معنای محل آسایش آمده است و نظامی نیز به همین معنی آورده است:
چو آن یاوری نیست در دست و پای 
که در مهد مینو کنم تکیه جای
تکیه بدین معنی جایی مانند خانقاه‌ها در سده‌های سوم و چهارم هجری بوده است، چه آن‌که خانقاه یا خانگاه را به خوردنگاه نیز معنی کرده‌اند. همچنین تعدادی از محققین آن را معرب خوانگاه یعنی سفره‌خانه و محل خوردن غذا که در رهگذر مسافران ساخته می‌شده است، تعبیر کرده‌اند. 
با جست‌وجو در معماری خانقاه‌ها و محل قرار گرفتن آن‌ها - که بیشتر در مسیر مسافران بوده است - گفتۀ بالا تایید می‌شود. تکایا نیز چنین موقعیتی دارند و گمان ما را تقویت می‌کنند که رباط‌ها و زوایا و خانقاه‌ها و تکایا محل‌هایی با اسامی متفاوت بوده‌اند که هدف از ایجاد و گسترش آن‌ها یک چیز بوده است. تکایا و خانقاه‌ها همواره محل اجتماع فتیان و قلندران و اخیان و جوانمردان بوده است، از این رو بررسی تاریخ تکیه باز بسته به نگرشی سریع و گذرا به تاریخ فتوت و آیین جوانمردی است. فتوت مشتق از فتی است که هشت‌بار در قرآن به کار رفته است و به معنی جوانمرد، جوانی و ایام شباب است. موضوع علم فتوت نفس انسانی و شعبه‌ای است از علم تصوف و توحید. در طول تاریخ گروه‌های جوانمرد به شکل‌های گوناگون ظهور کرده‌اند. عیاران سیستانی، نهضت سفید جامگان و... بازتاب این حرکت‌های مردمی بوده‌اند. بسیاری از صوفیه خود از فتیان بودند. رونق فتوت تا آنجا بود که بزرگان صوفیه فتوتنامه‌ها نگاشتند و آیین جوانمردی را تشریح کردند. از جملۀ این آثار «فتوتنامه سلطانی» از ملامحسن واعظ کاشفی، نویسندۀ توانا و پرکار سدۀ هفتم است. در این کتاب مولف فصلی را به آداب تکیه و تکیه‌داری و تکیه در آمدن اختصاص داده است که بدان اشاره خواهد شد. 
آیین جوانمردی به موازات جریان تصوف رواج داشت اما روش فتیان در میان عامۀ مردم پسندیده‌تر بود. با فروپاشی قزلباشان در عصر شاه عباس - که شکل استحاله یافته آیین فتوت بود - سازمان آنان بر هم خورد و جمع‌شان پراکنده گشت. با ضعف و نابودی لنگرها و زوایا، رفته‌رفته تکیه‌ها به صورت محلی برای اجتماع داش‌مشدی‌ها و عیاران درآمد و جایگزین آن‌ها شد، چنان‌که عبدالله مستوفی در کتاب «زندگانی من» می‌نویسد: «انصاف را اگر سعی و همت و فداکاری و بی‌ریایی طبقۀ داش‌مشدی‌های تهران با آن مجالس تعزیه‌داری توام نمی‌شد، هیچ‌وقت منظرۀ خارجی و عمومی این عزاداری به این طول و تفصیل و شکوه نمی‌رسید. مصارف طاقنماهای تکیه را هم از کیسۀ فتوت خود می‌پرداختند...». 
مولف در صفحات بعد به برخی آداب و رسوم داش‌مشدی‌ها اشاره می‌کند، همچون چاله حوض‌بازی، کبوترپروری، مهره‌بازی، کفتربازی و... که یادآور فتوت دورۀ ناصری (خلیفه الناصر بالله) است. 
بنا بر آن‌چه که از گفتار مستوفی برمی‌آید، گروه فتیان و داش‌مشدی‌ها از اداره‌کنندگان اصلی تکایا بوده‌اند. 
افزون‌ بر این، طبق قدیمی‌ترین سند مکتوب، با کتیبه‌ای به تاریخ 1202 در منزلگاهی واقع در استرآباد خانقاهی را به عنوان تکیه یاد کرده و متذکر شده است که در این محل تعزیت سالار شهیدان انجام می‌شود.»

لینک کوتاه:
https://www.payamesepahan.ir/Fa/News/370521/

نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield
مخاطبان عزیز به اطلاع می رساند: از این پس با های لایت کردن هر واژه ای در متن خبر می توانید از امکان جستجوی آن عبارت یا واژه در ویکی پدیا و نیز آرشیو این پایگاه بهره مند شوید. این امکان برای اولین بار در پایگاه های خبری - تحلیلی گروه رسانه ای آریا برای مخاطبان عزیز ارائه می شود. امیدواریم این تحول نو در جهت دانش افزایی خوانندگان مفید باشد.

ساير مطالب

ارمغان میراث گذشتگان

راه اندازی سه چایخانه دائمی حرم مطهر رضوی+ عکس

طرح‌های پنجگانه کرامت در 104 محله استان اصفهان اجرا می‌شود

‌‌‌ انهدام کامل باندهای سرقت مسلحانه اصفهان در 4 ماهه نخست سال

طرز تهیه جواهر پلو یا مرصع پلو مجلسی + فوت و فن خوشمزه شدن

قند پارسی/ حکایتی از گلستان سعدی

این گوشی جدید بی ادعا، ریاکاری پرچمداران مدرن را برملا می کند

چگونه عملکرد گوشی قدیمی خود را بهبود ببخشیم؟

مشخصاتی جدید از ریلمی 9i 5G تأیید شد

بازی اسپایدرمن پلی‌استیشن به کامپیوتر آمد

احتمال وقوع سونامی در سواحل دریای خزر

سیگنال کاهشی ایران به بازار نفت

اظهارات نماینده ویژه ایران علیه پسر احمدشاه مسعود

آمریکا منتظر شورش

پاسخ منفی مسکن به دستور سران

ماجرای طلاق صوری با حربه صیغه 99 ساله!

طالبان و نقض سازمان‌یافته حقوق بشر و زنان

اصفهان، قهرمان والیبال نوجوانان کشور

نوجوانان اصفهان قهرمان رقابت های والیبال کشور شدند

کشف 53 تُن آجیل خارجی قاچاق از یک سوله در شاهین‌شهر

شش کشته و زخمی در اثر برخورد سه دستگاه خودرو در اتوبان کاشان_نطنز

افزایش 170 درصدی کشف احتکار در استان اصفهان/ کاهش 29 درصدی وقوع جرم در فضای مجازی

شوک اقتصادی، چه تاثیری روی ناشران و بازار کتاب گذاشت؟

کدام گوشی‌های سامسونگ اندروید 13 را دریافت خواهند کرد؟

روز غم و ماتم در قاهره

همه مقصران در پرونده ‌ قتل جوان محیط‌بان

رکوردشکنی تورم در بزرگ‌ترین بخش اقتصاد

کشف چهار لوح گِلی با قدمت دو هزار ساله

86 بیمار کووید 19 در منطقه کاشان بستری هستند

◄ کمک شهرداری تهران به اصفهان برای کنترل ترافیک

بستری 86 بیمار کووید 19 در کاشان و آران وبیدگل

ارتقای سطح فنی تعزیه با برگزاری چرخه استعدادیابی شبیه خوانی بسیج هنرمندان

درخواست صدور 235 هزار گذرنامه در استان اصفهان

«قلمزنی» اصفهان قدمتی به طول ادوار تاریخ

داستانک/ حکایت مشکل چاه آب روستا

شاعرانه/ "سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد" از حافظ

اینترنت رایگان کم‌درآمدها فعال شد

اشتباه بزرگی که دارندگان گوشی آیفون مرتکب می شوند

گول تبلیغات رمزارزی سلبریتی‌ها را نخورید!

درصد تخطی بانک گردشگری در بخش رشد ترازنامه طی یک سال اخیر صفر بوده است

تهدید جان مردم از سوی نمایشگاه بین‌المللی/ قوه قضاییه ورود کند

المپیاد آتش نشانان جنوب آذربایجان غربی در بوکان به پایان رسید

تصادف زنجیره‌ای در محور کاشان - نطنز 3 کشته برجای گذاشت

تعطیلی واحد غیرمجاز آموزش خدمات پزشکی در مهاباد

توزیع ده‌ها هزار میلیارد تومان رانت در فولاد مبارکه در دولت گذشته

فرماندار ملارد: ساماندهی و خروج نمایشگاه داران خودرو از سرآسیاب در اولویت است

یکشنبه‌ها بیشترین تصادفات دراصفهان ثبت می‌شود

ریزش بیش از 4 واحد شاخص کل بورس امروز 25 مرداد1401

روایت تخلفات بی‌شمار ساخت متروپل آبادان از زبان مجلسی‌ها | همه دست‌هایی که در بالا رفتن این برج مرگ‌بار دخیل بودند

٨ میلیون مترمکعب آب به سمت تالاب‌های مهاباد رهاسازی شد