پیام سپاهان - همشهری / «زلزله ایرانی در وال‌استریت» عنوان سرمقاله در روزنامه همشهری به قلم مجتبی توانگر است که می‌توانید آن را در ادامه بخوانید:
انتخابات آمریکا برگزار شد. همه منتظر بودند ایران از راه نفت به اقتصاد آمریکا ضربه بزند. سناریو آشنا بود: نفت گران می‌شود، تورم بالا می‌رود و بورس زیر فشار می‌رود. در بدترین حالت هم حباب هوش مصنوعی می‌ترکد (حباب یعنی قیمت سهام شرکت‌ها آن‌قدر بالا می‌رود که با ارزش واقعی‌شان نسبتی ندارد). اما ضربه اصلی از جای دیگری رسید:
۱- جنگ، بنزین و هزینه‌های زندگی را گران کرد، رأی‌دهنده آمریکایی خشمگین شد و دموکرات‌ها در انتخابات کنگره برنده شدند. حالا وال‌استریت، یعنی مرکز مالی آمریکا، فقط قیمت نفت را نگاه نمی‌کند و به صندوق رأی هم چشم دوخته است.
۲- نتیجه را در شرکت انویدیا می‌توان دید. این شرکت بزرگ‌ترین سازنده تراشه‌های هوش مصنوعی است و بقیه بازار پشت سرش حرکت می‌کنند. روز بعد از انتخابات، سهامش نزدیک به ۱۰ درصد ریخت و نوسان یک‌ماهه‌اش از ۲۰ درصد گذشت. این رفتار را از بیت‌کوین انتظار داریم، نه از یکی از ارزشمندترین شرکت‌های جهان. چرا این‌طور شد؟ چون سرمایه‌گذاران سه تکیه‌گاه را ازدست‌رفته می‌بینند:
اولی، پول ارزان دولتی است. تا دیروز اگر شرکت‌های هوش مصنوعی زمین می‌خوردند، دولت با وام و کمک بلندشان می‌کرد. با کنگره‌ای که دموکرات‌ها در آن قوی‌ترند، این امید کم‌رنگ می‌شود.
دومی، دیتاسنترها هستند. این ساختمان‌های غول‌پیکر پر از رایانه، برق و آب شهرها را می‌بلعند و حالا زیر ذره‌بین قوانین محیط‌زیستی می‌روند.
سومی، خود هوش مصنوعی است که برای آن مقررات سخت‌تری وضع می‌شود؛ یعنی محدودیت‌هایی که دولت برای فعالیت شرکت‌ها تعیین می‌کند.
۳- آیا این ضربه به همین بخش محدود می‌ماند؟ نه. دموکرات‌ها معمولاً مقررات بیشتری وضع می‌کنند و دست شرکت‌ها را بسته‌تر می‌کنند؛ پس پیروزی آن‌ها خطر را برای تقریباً همه صنایع بالا برده است. اما این خطر روی همه یکسان نمی‌نشیند. هوش مصنوعی بیشترین ضربه را می‌خورد، چون چند سال است موتور اصلی صعود بورس آمریکا همین بخش بوده است. وقتی موتور بلرزد، کل ماشین می‌لرزد.
بعد از آن، نوبت رمزارزها، نفت و صنایع نظامی است. ضربه به این‌ها کمتر است، ولی صفر نیست. در سال ۲۰۲۳ و در دوره دولت دموکرات، کمیسیون بورس آمریکا از غول‌هایی مثل کوین‌بیس و بایننس شکایت کرد. رمزارزها دوباره منتظر چنین روزهایی هستند. شرکت‌های نفتی با قوانین محیط‌زیستی سخت‌تری روبه‌رو می‌شوند و هزینه‌هایشان بالا می‌رود. بودجه دفاعی هم که سال‌ها پشت سر هم بالا رفته، دیگر چک سفیدامضاشده نمی‌گیرد.
۴- همه بازنده نیستند. انرژی پاک، یعنی خورشیدی، بادی و باتری، از این تغییر سود می‌برد. دولت دموکرات بایدن در سال ۲۰۲۲ قانون کاهش تورم را تصویب کرد و حدود ۳۷۰ میلیارد دلار برای انرژی پاک کنار گذاشت. دوباره همین مسیر باز می‌شود. بخش سلامت هم تا حدی برنده است؛ اما همین قانون سال ۲۰۲۲ به دولت اجازه داد درباره قیمت بعضی داروها با شرکت‌های دارویی چانه‌زنی کند؛ پس برای شرکت‌های دارویی، حساب سود و زیان هنوز روشن نیست.
۵- حالا پرسش اصلی این است که این ضربه چقدر جدی است. تاریخ دو پاسخ دارد:
اول، پاسخ خوش‌بینانه این است که بازار فقط سطح قیمت را عوض کرده است. در دوشنبه سیاه سال ۱۹۸۷، شاخص داو جونز که میانگین قیمت سهام ۳۰ شرکت بزرگ آمریکایی را نشان می‌دهد، در یک روز ۲۲ درصد سقوط کرد، اما همان سال را با سود کوچکی به پایان رساند. در ژانویه ۲۰۲۵ هم با انتشار خبر یک مدل هوش مصنوعی ارزان چینی به نام دیپ‌سیک، سهام انویدیا در یک روز ۱۷ درصد افت کرد. حدود ۵۹۰ میلیارد دلار از ارزشش بخار شد و چند ماه بعد برگشت. در این حالت، بازار قیمت را پایین می‌آورد، روی سطح تازه می‌ایستد و ادامه می‌دهد. هر روز که انتخابات برگزار نمی‌شود تا شوک تازه‌ای از راه برسد.
دوم، پاسخ بدبینانه و ترسناک‌تر است. اینجا فقط سطح قیمت عوض نمی‌شود، بلکه شیب هم تغییر می‌کند. حباب‌ها معمولاً منتظر یک جرقه می‌مانند و بعد، ماه‌ها و سال‌ها هوا خالی می‌کنند. شاخص نزدک که بورس شرکت‌های فناوری است، در مارس ۲۰۰۰ به ۵۰۴۸ واحد رسید و تا اکتبر ۲۰۰۲ حدود ۷۸ درصد ریخت. سیسکو، ستاره آن روزها، نزدیک به ۹۰ درصد از ارزشش را از دست داد. نزدک ۱۵ سال صبر کرد تا دوباره به آن قله برسد. داو جونز هم در سپتامبر ۱۹۲۹ روی ۳۸۱ واحد بود، در ژوئیه ۱۹۳۲ به ۴۱ واحد رسید و فقط در نوامبر ۱۹۵۴ به قله قبلی برگشت. در هیچ‌کدام از این دو سقوط، یک روز بد کار را تمام نکرد. بازار هفته‌به‌هفته و ماه‌به‌ماه پایین‌تر رفت.
۶- روند نزولی قطعی است، چون تکیه‌گاه‌هایی که بازار را بالا نگه می‌داشتند، از زیر پایش کشیده شده‌اند و دیگر برنمی‌گردند. از پول ارزان دولتی تا سال‌ها با کنگره‌ای که دموکرات‌ها در آن قوی‌ترند، خبری نیست. قوانین مربوط به دیتاسنترها و هوش مصنوعی هم نوشته خواهند شد. این‌ها شایعه نیستند، بلکه برنامه سیاسی برندگان انتخابات هستند. حباب، هر اندازه که باشد، چتر نجاتش بسته شده است.
و این کار را ایران کرد. با نفت؟ با تحریم؟ با تهدید تنگه هرمز؟ و بلکه با ساده‌ترین ابزار ممکن: گران‌کردن بنزین در پمپ‌بنزین‌های آمریکا. هر دلاری که جنگ به قیمت هر گالن بنزین اضافه کرد، یک رأی از دولت بیرون کشید. هر رأیی که بیرون رفت، یک مقررات تازه روی میز شرکت‌های بزرگ گذاشت. زنجیره از میدان جنگ شروع شد، از پمپ‌بنزین گذشت، به صندوق رأی رسید و حالا بزرگ‌ترین شرکت‌های جهان، بلکه اقتصاد ایالات متحده را، به لرزه انداخته است.
۷- نتیجه روشن است: ایران همان‌گونه که در میدان جنگ برنده شد، در اصل بازی را از جایی برد که هیچ‌کس نگاه نمی‌کرد. بنزین گران شد، سفره خانواده‌های آمریکایی کوچک شد و حالا نوبت پس‌انداز بازنشستگی آن‌هاست. بخش بزرگی از پول میلیون‌ها معلم، راننده و پرستار آمریکایی در همین بورس خوابیده است. وقتی سهام هوش مصنوعی ریزش می‌کند، فقط عددهای روی صفحه کم نمی‌شود، بلکه آینده یک نسل کوچک‌تر می‌شود.
آمریکا در سقوط سال ۲۰۰۸ بیش از ۸ میلیون شغل را از دست داد و حدود ۱۰ میلیون خانواده خانه‌شان را باختند. نزدک در مارس ۲۰۰۰ به اوج رسید و سقوط کرد. ۱۵ سال گذشت تا قیمت‌ها به همان رقم برگشتند. کسی که در سال ۲۰۰۰ چهل‌ساله بود و پس‌اندازش را در بورس گذاشته بود، وقتی بازار به نقطه اول برگشت، دیگر بازنشسته شده بود. اگر این حباب هم بترکد، آمریکایی‌ها باید برای روزهایی آماده شوند که اجاره بالا می‌رود، بنزین گران می‌ماند و پس‌انداز آب می‌رود. این‌بار شاید سقوط به‌جای ۱۵ سال، یک نسل تمام طول بکشد.