پیام سپاهان - فرارو /متن پیش رو در فرارو منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
هم‌زمان با تحولات سیاسی در آمریکا و اسرائیل، تهران تغییر دولت‌ها را تضمینی برای پایان تقابل نمی‌داند و خود را برای احتمال ازسرگیری جنگ آماده می‌کند. ارسال نامه جی‌دی ونس و میانجی‌گری قطر نشانه‌هایی از تلاش برای احیای دیپلماسی است؛ بااین‌حال، اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای، تحریم‌ها، محاصره دریایی و مدیریت تنگه هرمز، در کنار بی‌اعتمادی متقابل، چشم‌انداز توافق پایدار را با ابهام مواجه کرده است.
یگانه ترابی-خبرنگار بخش بین الملل روزنامه نیویورک تایمز| هم‌زمان با بلاتکلیفی سیاسی در اسرائیل و نزدیک شدن انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، مقام‌های ایرانی خود را برای احتمال ازسرگیری درگیری‌ها آماده می‌کنند؛ تهران معتقد است تغییر دولت در تل‌آویو یا ترکیب کنگره آمریکا، به‌تنهایی نمی‌تواند مسیر تقابل با جمهوری اسلامی را تغییر دهد.
در حالی که نتایج انتخابات اخیر اسرائیل به بن‌بست سیاسی و به ابهام درباره آینده دولت بنیامین نتانیاهو منجر شده و حزب جمهوری‌خواه آمریکا نیز در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای با خطر از دست دادن کنترل کنگره روبه‌روست، تهران چشم‌انداز روشنی برای کاهش تنش‌ها نمی‌بیند.
ارزیابی تحلیلگران این است که مقامات ایران، فارغ از نتیجه تحولات سیاسی در واشنگتن و تل‌آویو، احتمال آغاز دور تازه‌ای از جنگ را جدی می‌دانند و هم‌زمان مسیر دیپلماسی و آمادگی نظامی را دنبال می‌کنند.
انتخابات اسرائیل نه به پیروزی قاطع ائتلاف راست‌گرای بنیامین نتانیاهو انجامیده و نه بلوک اصلی مخالفان به رهبری گادی آیزنکوت توانسته است اکثریت لازم برای تشکیل دولت را به دست آورد. این وضعیت، اسرائیل را وارد دوره‌ای از مذاکرات و چانه‌زنی‌های سیاسی کرده که ممکن است هفته‌ها ادامه پیدا کند.
در آمریکا نیز دموکرات‌ها موقعیت مناسبی برای تصاحب دست‌کم مجلس نمایندگان دارند؛ هرچند میزان پیروزی آنها و نتیجه رقابت سنا مشخص خواهد کرد که تا چه اندازه امکان مهار سیاست‌های دونالد ترامپ به‌ویژه در پرونده جنگ با ایران را خواهند داشت. با این حال، تهران ظاهراً تغییرات احتمالی در ساختار قدرت این دو را عاملی تعیین‌کننده برای پایان تقابل نمی‌داند.
تغییر دولت در اسرائیل؛ بدون تغییر راهبرد
از نگاه مقام‌های ایرانی، کنار رفتن نتانیاهو می‌تواند در کوتاه‌مدت خبر مثبتی برای تهران باشد. نخست‌وزیر اسرائیل یکی از مهم‌ترین چهره‌هایی بود که برای حمله نظامی آمریکا به ایران در سال جاری تلاش کرد و پیش از انتخابات نیز به دنبال زمینه‌سازی برای حملات هوایی تازه علیه جمهوری اسلامی بود.
با این حال، محمد صالح صدقیان، مدیر مرکز عربی مطالعات ایران در تهران معتقد است تغییر نخست‌وزیر اسرائیل لزوماً به معنای تغییر بنیادین سیاست این رژیم در قبال ایران نیست. او با اشاره به استمرار تقابل تهران و تل‌آویو از دهه ۱۹۸۰ تاکنون تأکید کرده است که سیاست‌های دو طرف، مستقل از اینکه چه دولتی در اسرائیل بر سر کار باشد، از ثبات قابل‌توجهی برخوردار بوده است. به اعتقاد او، هرگونه تغییر احتمالی بیشتر جنبه موقت خواهد داشت و بعید است به تحول راهبردی منجر شود.
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در گروه بین‌المللی بحران نیز معتقد است نباید انتظار داشت نتیجه انتخابات اسرائیل خصومت‌ها را کاهش دهد. حتی اگر دولت آینده اسرائیل به جای جنگ مستقیم، بار دیگر به عملیات پنهانی و اقدامات غیرمستقیم علیه ایران روی بیاورد، احتمال واکنش نظامی تهران همچنان وجود دارد.
عزیزی می‌گوید محاسبات راهبردی جمهوری اسلامی تغییر کرده و تهران نسبت به گذشته آمادگی بیشتری برای پذیرش ریسک و فاصله گرفتن از سیاست «صبر راهبردی» دارد. بر همین اساس، ایران ممکن است حتی در پاسخ به عملیات غیرمستقیم اسرائیل نیز دست به اقدام نظامی مستقیم بزند.
انتخابات آمریکا؛ فرصتی برای تهران یا مقدمه تشدید جنگ؟
در سوی دیگر، انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا نیز برای محاسبات تهران اهمیت دارد. مقام‌های ایرانی به‌خوبی از تأثیر هزینه‌های جنگ بر افکار عمومی آمریکا آگاه هستند؛ به‌ویژه افزایش قیمت بنزین و فشارهای اقتصادی که می‌تواند محبوبیت ترامپ و موقعیت انتخاباتی جمهوری‌خواهان را تضعیف کند.
از نگاه تهران، تمایل احتمالی دولت ترامپ به دستیابی به توافق پیش از انتخابات می‌تواند یک اهرم فشار در مذاکرات ایجاد کند. جمهوری اسلامی معتقد است که واشنگتن برای نمایش یک دستاورد دیپلماتیک و کاهش هزینه‌های سیاسی جنگ، به توافق نیاز دارد؛ اما این فرصت الزاماً به معنای آمادگی ایران برای پذیرش شروط آمریکا نیست.
مصطفی نجفی، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل در شبکه‌های اجتماعی نوشت دولت ترامپ در روزهای منتهی به انتخابات به دنبال توافق با ایران است، اما واشنگتن خواهان گنجاندن امتیازهای هسته‌ای در توافق پیش از انتخابات است؛ موضوعی که تهران آن را نمی‌پذیرد. او هشدار داد در صورت حاصل نشدن توافق طی روزهای آینده، فضای سیاسی و نظامی ممکن است در هفته نخست پس از انتخابات به سمت تقابل حرکت کند.
نامه ونس به محسن رضایی؛ کانال تازه دیپلماسی
در میانه این فضای پرتنش، نشانه‌هایی از تلاش تازه دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن دیده می‌شود. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا هفته گذشته نامه‌ای برای پیشنهاد دور تازه‌ای از مذاکرات جامع صلح به یکی از مقام‌های ارشد ایرانی ارسال کرده است. نکته قابل‌توجه این است که ونس در این نامه مستقیماً محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی را مخاطب قرار داده و از مسیر دولت منتخب مسعود پزشکیان عبور کرده است.
این انتخاب نشان می‌دهد دولت ترامپ برای دستیابی به توافق، به دنبال گفت‌وگو با چهره‌ای است که از نظر واشنگتن نفوذ بیشتری بر جریان‌های تندرو و مخالف توافق در ساختار قدرت ایران دارد.
هم‌زمان، یک هیئت قطری روز جمعه وارد تهران شد. قطر که در ماه‌های اخیر نقش میانجی میان ایران و آمریکا را بر عهده داشته، تلاش می‌کند مسیر ارتباطی دو طرف را باز نگه دارد. با وجود این تحرکات، اختلاف‌ها همچنان گسترده است. تنگه هرمز، رفع تحریم‌ها، نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و دامنه تعهدات هسته‌ای ایران از مهم‌ترین موضوعاتی هستند که دو طرف درباره آنها به تفاهم نرسیده‌اند.
هفت شرط تهران برای مذاکره؛ تنگه هرمز در مرکز اختلاف
یکی از مهم‌ترین موانع دستیابی به توافق، شروطی است که ایران برای ورود به مذاکرات مطرح کرده است. مصطفی نجفی می‌گوید تهران بر تحقق هفت شرط پیش از پذیرش هرگونه توافق موقت تأکید دارد؛ شروطی که مقام‌های ایرانی طی هفته‌های گذشته بارها به آنها اشاره کرده‌اند، اما جزئیات کامل آن را به‌طور رسمی توضیح نداده‌اند.
بر اساس توضیحات نجفی، این شروط شامل پایان محاصره دریایی آمریکا علیه ایران، لغو تحریم‌های فروش نفت، توقف جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران و پذیرش مدیریت ایران بر تنگه هرمز است.
تنگه هرمز، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان، در هرگونه توافق احتمالی جایگاه محوری خواهد داشت. بازگشایی کامل این آبراه و تعیین سازوکار مدیریت و عبورومرور کشتی‌ها می‌تواند یکی از دشوارترین محورهای مذاکرات باشد. مصطفی نجفی تأکید کرده است که از نگاه تهران، آمریکا ابتدا باید پیش‌شرط‌های ایران را بپذیرد و پس از آن مذاکرات اصلی آغاز شود.
دیپلماسی در کنار آمادگی نظامی
در شرایطی که مذاکرات احتمالی همچنان با موانع جدی رو به رو است، ترامپ در حال بررسی امکان ازسرگیری حملات علیه ایران، احتمالاً پس از انتخابات میان‌دوره‌ای است. مقام‌های آمریکایی نیز از تدوین برنامه‌های مشخص برای حملات احتمالی جدید با مشارکت اسرائیل خبر داده‌اند.
به گفته مهرزاد بروجردی، کارشناس مسائل بین الملل، دو طرف در موضوعات اساسی همچنان فاصله زیادی با یکدیگر دارند و تهران احتمالاً راهبردی دوگانه را دنبال خواهد کرد: ادامه مذاکرات مقطعی از یک سو و آماده‌سازی برای احتمال بازگشت درگیری‌های نظامی از سوی دیگر.
مصطفی نجفی نیز نسبت به دستیابی به توافقی پایدار ابراز بدبینی کرده و گفته است بی‌اعتمادی عمیق به آمریکا، حتی در صورت موافقت ایران با مذاکره هسته‌ای و ارائه امتیاز، مانع اصلی حل‌وفصل اختلافات خواهد بود.
به این ترتیب، انتخابات در واشنگتن و تل‌آویو ممکن است چهره‌های سیاسی و اولویت‌های کوتاه‌مدت دو طرف را تغییر دهد، اما از نگاه تهران تضمینی برای پایان جنگ و تقابل منطقه‌ای نیست. جمهوری اسلامی در حالی که مسیرهای دیپلماتیک را باز نگه داشته، خود را برای سناریویی آماده می‌کند که در آن، شکست مذاکرات و بازگشت حملات نظامی همچنان محتمل‌ترین خطر پیش رو خواهد بود.