پیام سپاهان - اصفهان- معماری سنتی ایران الگویی برای آرامش، محرمیت و زیست انسانی است؛ مفاهیمی که می‌توان با بازخوانی هوشمندانه آنها، در کالبد آپارتمان‌های مدرن نیز دوباره زنده کرد.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- امیدعلی صادقی*:وقتی به حریم یکی از خانه‌های تاریخی و اصیل ایران‌زمین گام می‌نهیم، هر گوشه از کالبد بنا پاسخی درخور به احوالات روحی آدمی می‌دهد، گویی معماری سنتی، پیش از آنکه علمِ ساختن باشد، روان‌شناسیِ آرامش بوده است. در روزهای بی‌حوصلگی، هارمونی رنگ‌ها و چیدمان صمیمی رف‌ها و طاقچه‌ها جانی تازه به انسان می‌بخشد و در لحظات خشم و اضطراب، وقار تزئینات و طمأنینه فضا، آرامش‌بخش روان می‌شود. در این معماری، هر کنج برای طیف خاصی از عواطف انسانی طراحی شده است.
همواره این پرسش در ذهنم موج می‌زد، آیا می‌توان در هندسه صلب و قوطی‌کبریت‌های آپارتمانی امروز، همان اتمسفر روح‌نواز و عناصر هویت‌بخش معماری کهن را بازآفرینی کرد؟ آیا پیوند میان "مدرنیسم" و "سنت" بدون تغییر در سازه و بدون تناقض کالبدی امکان‌پذیر است؟
پاسخ این دغدغه را زمانی یافتم که به خانه یکی از دوستانم به نام "فرزین" در محله خانه اصفهان از محلات اصیل شمال‌غرب اصفهان دعوت شدم. در بدو ورود، نگاه کارشناسی‌ام بر اساس تجربیات متعدد در بازدید از خانه های قدیمی و مدرن با تنوع متراکمی از عناصر مواجه شد که در وهله نخست، نوعی عدم تقارن یا بی‌نظمی به نظر می‌رسید، اما با گذشت دقایقی و تماشای دقیق‌تر اجزا، پرده از یک "نظم پنهان و معنایی" برافتاد. فضا آمیزه‌ای بود از المان‌های کلاسیک، یادگارهای سنتیِ ایرانی و وسایلی که به مرور زمان با سلیقه‌ای خاص گردآوری شده بودند، چیدمانی که حس خانه‌ای پرخاطره، گرم و دارای هویت شخصی را منتقل می‌کرد. حضور طیف‌های کرم، قهوه‌ای تیره و کالباسی بر روی دیوارها، گرمای بصری بی‌نظیری به محیط بخشیده بود.
در این خانه، هر کنج راوی قصه‌ای از گذشته با الفبای امروز بود:
در گوشه‌ای، ترکیب نشیمن با گرمای شومینه برقی، قاب آجری، پنل‌های چوبی و تاروپود فرش ایرانی، "صفه" و "کرسی‌خانه‌ای" معاصر را پدید آورده بود تا حس گردآمدن و خلوت‌گزیدن در صفه‌های زمستان‌نشینِ قدیم را در کانون خانواده زنده کند.
طاقچه‌های مدرنِ نورپردازی‌شده روی دیوارها، جایگزین رف‌های سنتی شده بودند، همان بخش‌هایی که در شاه‌نشین‌های قدیمی محل نمایش ظروف نقره و اشیای قیمتی بودند، در اینجا با سازهای مینیاتوری و تندیس‌ها آراسته شده و شکوه شاه‌نشین‌های تاریخی را در مقیاسی آپارتمانی بازتولید می‌کردند.
آجرکاری عریان و خاکی‌رنگ با بندکشی سنتی در بدنه ستون و دیوار ناهارخوری، در کنار اشیائی چون سماور ورشو، تداعی‌کننده حس بی‌تکلف مطبخ و سفره‌خانه‌های قدیمی بود، پیوندی ناب با خاک، گرما و اصالت مصالح بومی، در جوار خطوط کشیده و مدرن، آینه‌ای پرنقش‌ونگار و گرامافونی قدیمی که گنجینه نوستالژی خانه بود، پلی میان زمان حال و خاطرات خوش گذشته می‌ساخت.
یکی از اصول اصیل معماری سنتی ایران، تلفیق "راحتی" با "ظرافت و زیبایی" است. در گذشته، فضاهای پذیرایی (مهمان‌خانه‌ها) با گچ‌بری‌ها، آینه‌کاری‌ها و تزیینات دقیق، بیشترین میزان هنر و ظرافت را به نمایش می‌گذاشتند. امروز نیز طراحان مدرن بر این باورند که ترکیب رویکرد مینیمالیسم با زیبایی‌های اصیل گذشته، می‌تواند معماری فوق‌العاده جذابی برای دنیای امروز خلق کند که در آن، راحتی و کارآمدی مدرن با هویت سنتی هم‌نشین شود.
در این آپارتمان، حتی پرده‌های سرتاسری و ضخیم نیز رسالتی سنتی داشتند، آنها با حفظ محرمیت در برابر دنیای بیرون، تمرکز ذهن را به تزیینات داخلی معطوف می‌کردند که تداعی‌گر اصل"درون‌گرایی" در معماری ایرانی است. به این ترتیب، میان پدیده‌های زندگی مدرن (تلویزیون، شومینه برقی، سیستم صوتی) و کالبد هویت‌بخش تاریخی (فرش دستباف، سماور قدیمی، آجر و چوب) همزیستی و تعادلی بصری برقرار شده بود.
در خانه فرزین، سنت و مدرنیسم نه برای رقابت، بلکه در یک هم‌نشینی مسالمت‌آمیز دست در دست هم گذاشته بودند، تجربه‌ای ملموس از این حقیقت که هویت و آرامش خانه‌های سنتی ایران وابسته به متراژهای بزرگ یا سازه‌های تاریخی صرف نیست، بلکه می‌توان با درک درست از نور، بافت مصالح، رنگ و چیدمانِ معنادار، حتی در قلب یک آپارتمان معاصر نیز اتمسفری آرامش‌بخش، اصیل و خاطره‌انگیز خلق کرد.
بی‌تردید حفاظت و باززنده‌سازی خانه‌های تاریخی، صیانت از شناسنامه فرهنگی و حافظه زیباشناختی ماست، اما این دلبستگی به گذشته نباید به حسرتی منفعلانه بدل شود. تجربه نشان می‌دهد که هویت و آرامش نهفته در معماری سنتی، محدود به خشت‌ها و دیوارهای کهن نیست، بلکه جریانی سیال از معنا و ادراک زیستی است. ما می‌توانیم ضمن پایبندی به حفظ و احیای بناهای اصیل تاریخی، روحِ آرامش‌بخش، طمأنینه و حس پیوند انسانیِ نهفته در آن الگوها را در کالبد آپارتمان‌های مدرن دوباره بازآفرینی کنیم، پیوندی هوشمندانه که ثابت می‌کند آرامش دیروز، با خوانشی نو و متناسب با نیازهای امروز، همچنان در فضای زندگی معاصر جاری و دست‌یافتنی است.
*معمار و فعال میراث فرهنگی