پیام سپاهان - کاشان- آیین «رقص اسب چوبی» حسین‌آباد کویر آران وبیدگل، میراثی به‌جامانده از دوره قاجار است که با ثبت ملی، همچنان در جشن‌ها و عروسی‌های روستا اجرا می‌شود و بخشی از هویت مردم را روایت می‌کند.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - هادی نجف زاده: در میان روستاهای کویری منطقه کویرات، برخی آیین‌ها و سنت‌ها همچنان بخشی از زندگی مردم هستند؛ آیین‌هایی که اگرچه ریشه در گذشته دارند، اما با گذشت سال‌ها و تغییر سبک زندگی، هنوز نشانه‌هایی از آنها در مراسم و جشن‌های مردم دیده می‌شود.
حسین‌آباد کویر از جمله روستاهایی است که بخشی از این میراث فرهنگی را حفظ کرده است. در کنار بناها و آثار تاریخی، موسیقی و آیین‌های سنتی نیز بخشی از هویت فرهنگی این روستا را تشکیل می‌دهند؛ از میان آنها، «رقص اسب چوبی» آیینی است که روایت آن با تاریخ، شادی و زندگی اجتماعی مردم حسین‌آباد گره خورده است.
این آیین که به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، دست‌کم به دوره قاجار برمی‌گردد، در مراسم شادی و به‌ویژه عروسی‌ها اجرا می‌شده و امروز نیز با تلاش برخی خانواده‌های روستا و همراهی مجموعه مدیریت محلی زنده نگه داشته شده است.
قصه اسب چوبی از زبان اهالی
غلامرضا قاسمی، از اهالی حسین‌آباد کویر، درباره روایت شکل‌گیری این آیین در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: زمانی که قلعه محل زندگی برخی از مردم بوده و نگهبانانی از آن محافظت می‌کردند، فردی برای ورود به قلعه نقشه‌ای طراحی می‌کند. او اسبی چوبی می‌سازد و شبانه با آن به نزدیکی قلعه می‌رود.
به گفته وی، در آن زمان خبری از برق و روشنایی امروزی نبوده و نگهبان با دیدن اسبی که در تاریکی شب در نزدیکی قلعه ایستاده بود، تصور می‌کرد با یک اسب واقعی مواجه است. در نتیجه دروازه را باز می‌کند و فرد با استفاده از همین حیله وارد قلعه می‌شود و آن را فتح می‌کند.
این هموطن اهل روستای حسین آباد کویر تصریح کرد: پس از این اتفاق، «اسب چوبی» به نمادی برای فتح و پیروزی و شادی تبدیل می‌شود و اجرای آن در مراسم مختلف، از جمله عروسی‌ها، رواج پیدا می‌کند.
اسب چوبی در استقبال از عروس و داماد
وی درباره نحوه اجرای این آیین در گذشته نیز گفت: عروس بعدازظهر برای استحمام به حمام عمومی و خزینه‌ای روستا می‌رفت و تا نزدیک غروب در حمام بود. هنگام بازگشت، زمانی که حدود صد متر با خانه پدر عروس فاصله داشت، مردم به استقبال او می‌آمدند.
قاسمی افزود: ساز و آواز، سرنا، دایره و تنبک در این مراسم نواخته می‌شد و «اسب چوبی» نیز در میان جمعیت حضور داشت. اسب چوبی مقابل عروس حرکت می‌کرد و با تعظیم و حرکات نمایشی، آیین استقبال از عروس را تا خانه پدرش همراهی می‌کرد.
به گفته وی، مراسم مشابهی برای داماد نیز برگزار می‌شد. داماد هنگام غروب برای استحمام به حمام می‌رفت و پس از پایان مراسم و نماز مغرب، مردان روستا برای همراهی او گرد هم می‌آمدند. زمانی که داماد به فاصله حدود ۵۰ تا ۱۰۰ متری خانه پدری می‌رسید، دوباره موسیقی محلی و اجرای اسب چوبی آغاز می‌شد و گروه، داماد را تا خانه همراهی می‌کرد.
البته این روایت را باید در چارچوب روایت‌های شفاهی و فرهنگ عامه منطقه دید؛ چراکه بخش مهمی از آیین‌های سنتی پیش از آنکه در منابع مکتوب ثبت شوند، از طریق حافظه جمعی و نقل سینه‌به‌سینه نسل‌ها منتقل شده‌اند. اهمیت چنین روایت‌هایی بیش از آنکه صرفاً در اثبات یک واقعه تاریخی باشد، در نشان دادن شیوه‌ای است که جامعه محلی گذشته خود را به امروز پیوند زده است.
آنچه در این روایت قابل توجه است، نقش آیین در ایجاد یک مشارکت جمعی است. عروسی در اینجا صرفاً مراسمی متعلق به یک خانواده نیست؛ بلکه رویدادی اجتماعی است که بخش بزرگی از جامعه روستا در آن حضور پیدا می‌کند. موسیقی، حرکت، نمایش و همراهی مردم، شادی فردی را به یک تجربه جمعی تبدیل می‌کرد.
ثبت ملی یک میراث ناملموس
اباذر محمدی نیز درباره جایگاه این آیین در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: یکی از آثار معنوی دهستان حسین‌آباد، مراسم نمایش رقص اسب چوبی است که در این دهستان با قدمت قاجار برگزار می‌شده و در مراسم شادی و عروسی‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
وی افزود: این مراسم از گذشتگان به نسل‌های بعدی منتقل شده و همچنان در روستا اجرا می‌شود.
کارشناس میراث فرهنگی گفت: رقص اسب چوبی حسین‌آباد در فهرست آثار ناملموس کشور به شماره ۲۶۷۷ و در سال ۱۴۰۰ به ثبت ملی رسیده است.
ثبت این آیین در فهرست میراث ناملموس را می‌توان نقطه مهمی در مسیر حفاظت از آن دانست؛ چراکه میراث فرهنگی تنها بناها و اشیای تاریخی نیست. بخشی از هویت هر منطقه در آیین‌ها، موسیقی‌ها، شیوه‌های برگزاری مراسم، مهارت‌ها و روایت‌هایی قرار دارد که ممکن است با تغییر نسل‌ها به‌تدریج فراموش شوند.
در این میان، ثبت ملی اگرچه به‌تنهایی ضامن تداوم یک آیین نیست، اما می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی، مستندسازی و برنامه‌ریزی جهت انتقال آن به نسل‌های آینده فراهم کند.
آیینی که از عروسی‌ها به نوروزگاه رسید
سید ابوالفضل پورموسوی، عضو شورای اسلامی روستای حسین‌آباد کویر درباره اجرای این آیین در سال‌های اخیر اظهار کرد: هر سال با همکاری شورا و دهیاری و با همراهی میراث فرهنگی، برنامه‌ای با عنوان «نوروزگاه» در ورودی حسین‌آباد برگزار می‌شود که با استقبال مردم روبه‌رو شده است.
وی با اشاره به سابقه اجرای رقص اسب چوبی در این روستا ابراز کرد: این آیین از گذشته‌های دور، دست‌کم از دوره قاجار، در حسین‌آباد وجود داشته و در مراسم عروسی، جشن‌ها و شادی‌های مردم اجرا می‌شده است.
حضور اسب چوبی در نوروزگاه‌ها، اتفاقی فراتر از اجرای یک نمایش سنتی است. این جابه‌جایی از فضای خصوصی عروسی به فضای عمومی یک رویداد گردشگری، نشان می‌دهد که آیین‌های محلی می‌توانند از یک رسم خانوادگی و اجتماعی، به یک ظرفیت فرهنگی برای معرفی تبدیل شوند.
در واقع، وقتی گردشگر با چنین آیینی روبه‌رو می‌شود، تنها یک اجرای نمایشی نمی‌بیند؛ بلکه بخشی از تاریخ شفاهی، موسیقی، پوشش، شادی‌های جمعی و شیوه زندگی مردم یک منطقه را مشاهده می‌کند.
میراثی که باید زندگی کند
محمدحسین کاظمی، دهیار روستای حسین آباد کویردر گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: این آیین بخشی از هویت فرهنگی روستا است و معتقد هستم حفظ و معرفی سنت‌های محلی می‌تواند به شناخت بهتر فرهنگ مردم کویر کمک کند.
به گفته وی، حسین‌آباد کویر در کنار آیین‌های سنتی، دارای ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی دیگری نیز هست و آثاری مانند قلعه عیسی‌خانی، آب‌انبار حوض‌دوغ، رباط خشتی و مساجد قدیمی، در کنار صنایع دستی و هنرهای سنتی، بخشی از هویت این روستا را شکل داده‌اند.
دهیار روستای حسین آباد کویر همچنین به هنرهایی مانند قالی‌بافی، گلیم‌بافی، چادرشب‌بافی، شال‌بافی و خورجین‌بافی اشاره کرد و گفت: این هنرها در فرهنگ منطقه کویرات ریشه دارند.
قرار گرفتن این مجموعه ظرفیت‌ها در کنار یکدیگر، می‌تواند تصویری کامل‌تر از حسین‌آباد به مخاطب ارائه دهد. گردشگر زمانی که برای دیدن یک آیین وارد روستا می‌شود، می‌تواند با معماری، صنایع دستی، موسیقی، غذا، سبک زندگی و روایت‌های تاریخی آن نیز آشنا شود.
میراثی برای آینده، نه فقط یادگاری از گذشته
رقص اسب چوبی حسین‌آباد کویر نمونه‌ای از میراث ناملموسی است که برای ماندگاری، بیش از ثبت در فهرست‌ها به اجرا و انتقال نیاز دارد. آیین زمانی زنده می‌ماند که نسل جدید آن را بشناسد، روایتش را بداند و امکان اجرای آن را در قالبی اصیل و متناسب با شرایط امروز داشته باشد.
حفظ چنین سنت‌هایی همچنین می‌تواند زمینه‌ای برای تقویت پیوند نسل جوان با فرهنگ بومی فراهم کند. در شرایطی که بسیاری از رسوم محلی در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند، تبدیل آنها به موضوعی برای آموزش، مستندسازی، جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی می‌تواند به تداومشان کمک کند.
از سوی دیگر، یکی از نتایج مهم زنده نگه داشتن این سنن و آداب و رسوم، توسعه گردشگری، به‌ویژه گردشگری روستایی است. آیین‌هایی مانند رقص اسب چوبی می‌توانند در کنار بناهای تاریخی، صنایع دستی، غذاهای محلی و طبیعت کویری، به بخشی از بسته گردشگری حسین‌آباد تبدیل شوند و زمینه حضور گردشگران و رونق فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با گردشگری را فراهم کنند.
البته توسعه گردشگری زمانی می‌تواند به حفظ میراث کمک کند که آیین‌ها صرفاً به یک نمایش برای گردشگران تبدیل نشوند. اصالت، مشارکت جامعه محلی و انتقال درست روایت‌ها باید در مرکز این فرآیند قرار داشته باشد.
اسب چوبی حسین‌آباد امروز دیگر قرار نیست قلعه‌ای را فتح کند؛ اما می‌تواند پلی باشد میان گذشته و آینده. پلی که از دل روایت‌های شفاهی، شادی‌های عروسی، صدای سرنا و ضرب تنبک عبور می‌کند و نسل امروز را با بخشی از هویت فرهنگی مردم کویر پیوند می‌دهد. زنده ماندن این آیین، در نهایت نه فقط حفظ یک نمایش سنتی، بلکه حفظ بخشی از حافظه جمعی حسین‌آباد است.