پیام سپاهان - اکو ایران /متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
دوراهی کشورهای خلیج فارس این است که جغرافیا تغییرناپذیر است. دههها رویارویی نتوانسته یک واقعیت ساده را تغییر دهد: موقعیت ایران در کنار مسیرهای انرژی و تجاری منطقه باعث میشود این کشور در هر معادله امنیتی خلیج فارس، بازیگری اجتنابناپذیر باشد.
هنوز بهطور کامل مشخص نیست که ریاض چه زمانی و دقیقاً چه اقدامی را در قبال پیشرویهای اخیر انصارالله در یمن انجام خواهد داد، اما انتظار میرود پیامدهای اقدام احتمالی فراتر از یمن یا مرزهای عربستان باشد.
تغییر اساسی در بازی
به نوشته خبرگزاری رویترز، تصرف سواحل دریای سرخ در یمن از سوی انصارالله یمن در حال تغییر موازنه قدرت در خلیج فارس است، دست ایران را تقویت میکند و عربستان سعودی و کشورهای همسایه آن را با انتخابی دشوار روبهرو میسازد: تحمل هزینههای فزاینده یا تلاش برای رسیدن به تفاهم با تهران.
گروه همسو با ایران، با بهدست آوردن موضعی مشرف بر بابالمندب، یک نقطه فشار دوم ایجاد کرده است؛ نقطهای که صادرات نفت عربستان را که از تنگه هرمز منحرف شدهاند، تهدید میکند. به گفته مقامهای منطقهای و تحلیلگران، محاسبه ساده است: تهران و انصارالله با تهدید کشتیرانی در دریای سرخ، همزمان با تنگ شدن مسیر هرمز از سوی ایران، میتوانند قیمت نفت را افزایش دهند و به تورم دامن بزنند و همزمان، امکان اتکای منطقه به واشنگتن برای حل بحران را کاهش دهند.
به گفته تحلیلگران، این راهبرد برای قرار دادن کشورهای خلیج فارس در برابر یک انتخاب روشن طراحی شده است: تحمل درد اقتصادی فزاینده ناشی از محدود شدن صادرات نفت و حملات ایران، یا وارد شدن به تعامل با ایران برای حفاظت از تجارت، جریان انرژی و ثبات اقتصادی.
فواز جرجس، تحلیلگر مسائل خاورمیانه، گفت: «تصرف جزایر راهبردی در نزدیکی بابالمندب یک تغییر اساسی در بازی است. این تحول موازنه قدرت را تغییر میدهد و اهرم فشار ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بسیار بیشتری در اختیار آنها قرار میدهد تا بر عربستان سعودی، کشورهای خلیج فارس، ایالات متحده و تجارت جهانی اعمال کنند.»
گفتوگو از سر ناچاری؛ جبر جغرافیایی
گزارشها درباره امتناع دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، از موافقت با درخواست عربستان برای حمله آمریکا به انصارالله، در کنار افزایش هزینههای اقتصادی، این دیدگاه را در برخی پایتختهای خلیج فارس تقویت کرده که مذاکره با تهران دیگر یک انتخاب نیست، بلکه برای حفظ بقای خود به ضرورتی پرخیزناپذیر تبدیل شده است؛ این موضوع را منابع منطقهای به رویترز گفتند.
چپ: یک تصویر ماهوارهای خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی را نشان میدهد که در سراسر شبهجزیره عربستان قرار دارد، پس از حملهای که در تاریخ ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ به آن اصابت کرد. عربستان سعودی، ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶. راست: نمای نزدیکتری از خسارات واردشده/عکس از ماهواره وانتور از طریق سیانان
یک منبع خلیج فارسی به رویترز گفت نشست روز دوشنبه در عمان میان وزیران خارجه کشورهای عرب خلیج فارس و عباس عراقچی، همتای ایرانی آنها، برای بررسی توافق احتمالی درباره تنگه هرمز، به دلیل اختلاف بر سر شرایط مذاکرات به تعویق افتاده است. این نشست بخشی از تلاش عمان و ایران برای دستیابی به چارچوبی موقت برای مدیریت کشتیرانی در این آبراه بود. وقتی روز یکشنبه از دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پرسیده شد آیا از دیدار کشورهای خلیج فارس با ایران نگران است، او گفت این موضوع به خود آنها مربوط است.
دوراهی کشورهای خلیج فارس این است که جغرافیا تغییرناپذیر است. دههها رویارویی نتوانسته یک واقعیت ساده را تغییر دهد: موقعیت ایران در کنار مسیرهای انرژی و تجاری منطقه باعث میشود این کشور در هر معادله امنیتی خلیج فارس، بازیگری اجتنابناپذیر باشد. صرفنظر از اینکه رهبران کشورهای خلیج فارس چه دیدگاهی درباره جمهوری اسلامی دارند، ایران همچنان واقعیتی است که نمیتوان از آن عبور کرد یا صرفاً آرزو کرد که وجود نداشته باشد. درگیریای که با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد نیز دههها تلاش دیپلماتیک برای مهار این کشور را از هم گسسته است.
سلاح جغرافیایی و راهبرد گامبهگام تهران
الکس وطنخواه از مؤسسه خاورمیانه گفت پرسشی که کشورهای خلیج فارس طرح میکنند ممکن است این نیست که آیا به ایران اعتماد دارند یا نه، بلکه این است که چگونه از منافع خود محافظت کنند و در برابر خصومتهایی که واشنگتن نمیتواند بهسرعت به آنها پایان دهد، دوام بیاورند.
این وضعیت میتواند آنها را به سمت دیپلماسی موازی با تهران سوق دهد و در گذر زمان، به شکلگیری یک راهبرد امنیتی گستردهتر منجر شود که صرفا به ایالات متحده وابسته نباشد. او گفت: «کشورهای خلیج فارس در حال در نظر گرفتن این واقعیت اساسی هستند که ممکن است مجبور شوند خودشان با ایرانیها به توافق برسند، صرفنظر از اینکه این کار باعث ناراحتی آمریکاییها شود یا نه، زیرا آمریکا نمیتواند آنها را از این باتلاق بیرون بکشد.»
این تشدید تنش، مناقشهای را دوباره زنده کرده که بسیار پیش از درگیری آمریکا و ایران آغاز شده بود. انصارالله در حال دنبال کردن مناقشه دیرینه خود با ریاض هستند و همزمان از موقعیتی بهره میبرند که به آنها امکان میدهد بسیار فراتر از مرزهای یمن اهرم فشار ایجاد کنند و در نتیجه، ارزش راهبردی بیشتری برای تهران به وجود آورند.
آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده سابق آمریکا، گفت: «حوثیها نیروهای نیابتی سنتی نیستند. آنها میتوانند از جغرافیا بهعنوان یک سلاح استفاده کنند و تأثیری چشمگیر بر اقتصاد بینالمللی و اقتصاد جهانی نفت بگذارند.»
یک مقام منطقهای گفت پیشروی انصارالله آخرین مرحله از یک راهبرد حسابشده تهران است. این مقام منطقهای گفت: «برای ایران، این یک بازی شطرنج است. آنها برای مرحله بعد برنامهریزی میکنند. آنها از روی هراس، همه دکمههای خود را همزمان فشار نمیدهند.»
به گفته یک منبع خلیج فارسی، فشار اقتصادی واشنگتن بر ایران در حال اثرگذاری است، اما پیامد ناخواسته آن این است که این فشار، شرکای آمریکا در خلیج فارس را نیز تحت فشار قرار میدهد تا درباره پایدار بودن رویارویی با تهران تجدیدنظر کنند.
چرا ریاض در درگیری با انصارالله گزینههای محدودی دارد؟
در رابطه با گزینههای ریاض در برابر وضعیت پدید آمده در یمن، شبکه خبری سیانان در گزارشی مینویسد:
کارشناسان میگویند پیام اصلی که از داخل پادشاهی سعودی به گوش میرسد این است که ریاض خواهان یک جنگ تمامعیار نیست، اما رفتار جسورانهتر انصارالله ممکن است با وجود این، عربستان را به درگیری گستردهتری بکشاند.
محمد الباشا، کارشناس یمن و مشاور ریسک مستقر در واشنگتن، به سیانان گفت: «اکنون همه نشانهها به یک واکنش گسترده عربستان اشاره دارند و احتمال آن هر روز بیشتر میشود. در این مرحله، آنها گزینه دیگری ندارند.»
تحولات یمن نگرانیهایی را که پادشاهی سعودی در اوایل ماه گذشته مطرح کرده بود، تشدید کرده است. یک مقام ارشد سعودی در آن زمان به سیانان گفته بود عربستان خود را برای «چندین حمله هماهنگ» از سوی گروههای مسلح عراقیِ متحد با انصارالله مورد حمایت ایران آماده میکند.
در نگاه نخست، این رویارویی نابرابر به نظر میرسد؛ از یک سو عربستان ثروتمند با ارتشی مدرن و مجهز قرار دارد و از سوی دیگر، یک گروه معترض در یمن فقیر؛ اما انصارالله ثابت کردهاند که بیرون راندن آنها از مواضعشان بسیار دشوار است. آنها سالها صرف توسعه توانمندیهای نظامی و تاکتیکهای رزمی خود کردهاند. این گروه پس از جنگ غزه، زمانی که در واکنش به جنگ به اسرائیل حمله کردند، در میان بخشهایی از خاورمیانه محبوبیت یافتند.
انصارالله چه میخواهند؟
مطالبات انصارالله همچنان همان است: آنها خواهان پایان تلاشهای عربستان برای منزوی کردن مناطق گستردهای از شمال یمن هستند که تحت کنترل این گروه قرار دارد؛ تلاشی که از طریق محاصره هوایی و اقتصادی انجام میشود. انصارالله با ایران متحد هستند، اما دستورکار مستقل خود را نیز دارند.
نصرالدین عامر، رئیس خبرگزاری دولتی صبا که تحت کنترل انصارالله است، روز جمعه به سیانان گفت آنان به «اعمال فشار» بر عربستان ادامه خواهند داد تا این کشور «محاصره ظالمانهای را که دشمن سعودی به مدت ۱۲ سال بر ما تحمیل کرده، بشکند؛» اظهاراتی که نشاندهنده عزم روشن این گروه برای بالا بردن سطح تنش است.
با وجود پیشرویهای انصارالله در روزهای اخیر، عربستان هنوز با تمام توان واکنش نشان نداده و همین مسئله پرسشهایی را درباره گام بعدی ریاض ایجاد کرده است. اقدامات پادشاهی سعودی در روزهای آینده میتواند به بازگشت جنگ تمامعیار منجر شود و همزمان پیامدهای مهمی برای درگیری میان آمریکا و ایران داشته باشد. این کشور خلیج فارس با گروهی مورد حمایت ایران روبهروست که مصمم است کنترل سرزمینی خود را در یمن گسترش دهد. از نظر گزینههای موجود، انتخابهای عربستان بسیار محدود است.
سینزیا بیانکو، پژوهشگر مهمان در شورای روابط خارجی اروپا، به سیانان گفت: «عربستان سعودی واقعاً گزینههای محدودی در درگیری با حوثیها دارد.» او گفت یکی از گزینهها تشدید تنش است، اما این اقدام هزینههای سنگینی برای پادشاهی سعودی خواهد داشت. به گفته بیانکو اگر ریاض «تصمیم بگیرد با تمام توان وارد شود،» چهبسا این درگیری به جنگی بدون پایان مشخص، مشابه جنگ داخلی مرگبار یمن، تبدیل شود.
جنگ تمامعیار میان عربستان و انصارالله همچنین احتمالاً ایران را نیز وارد درگیری خواهد کرد. بیانکو در این رابطه گفت: «در آن صورت، محدود کردن درگیری به یک مسئله صرفاً یمنی دشوار خواهد بود و این درگیری به بخشی از جنگ گستردهتر آمریکا و ایران تبدیل میشود؛ جنگی که عربستان سعودی اکنون بهعنوان یک طرف درگیر و در کنار آمریکا وارد آن خواهد شد.»
«راهحلهای سیاسی به پایان رسیدهاند»
در همین حال، بعید است آمریکا بهطور نظامی علیه انصارالله وارد عمل شود؛ بهویژه با توجه به بحران جاری در هرمز، انتخابات میاندورهای پیشرو و بحثهای داخلی آمریکا درباره استفاده از منابع این کشور در خاورمیانه.
نواف عبید، پژوهشگر ارشد در دپارتمان مطالعات جنگ در کینگز کالج لندن و مشاور سابق دولت عربستان، به سیانان گفت: «درخواست عربستان هرگز حملات هوایی آمریکا نبود،» بلکه فقط اطلاعات اطلاعاتی بود. او افزود: «تا امروز، این حمایت محدود بوده است.»
گزینه دیگر این است که تلاش شود راهی سیاسی برای خروج از درگیری پیدا شود، اما شاید برای استفاده از این گزینه دیگر خیلی دیر شده باشد. بیانکو در این رابطه گفت که عربستان در چند ماه گذشته «صبر راهبردی» به خرج داده و ریاض بارها به انصارالله و ایرانیها هشدار داده و اقدامات آنها را محکوم کرده است، اما این تلاشها نتیجهای نداشته است.
در واکنش به حمله به خط لوله شرق به غرب، وزارت خارجه عربستان اعلام کرد: «پادشاهی در این مرحله تصمیم گرفته است پاسخی ندهد و از تلاشهای دولت عراق حمایت کند؛» دولتی که حمله از خاک آن انجام شده است. بااینحال، عربستان تأکید کرد که «حق خود برای اتخاذ تمامی اقدامات لازم جهت حفاظت از حاکمیتش را محفوظ میدارد.»
بیانکو گفت عربستان راهحلهای سیاسی را به پایان رسانده است و حتی اگر ریاض بتواند با انصارالله به توافق برسد، این توافق هزینه بسیار سنگینی برای عربستان خواهد داشت. الباشا هم گفت چنین توافقی احتمالاً به معنای پذیرش کامل خواستههای انصارالله خواهد بود. او گفت: «و این تسلیم شدن بسیار پرهزینه است. اساساً به معنای تسلیم کامل است.»
سلمان الانصاری، تحلیلگر ژئوپلیتیکی سعودی، به سیانان گفت: «کارزار نظامی دولت یمن علیه حوثیها که از سوی ائتلاف به رهبری عربستان حمایت میشود، همین حالا آغاز شده است و انتظار دارم در روزهای آینده یا حتی ساعات آینده، به شکل قابلتوجهی تشدید شود. ممکن است شاهد غافلگیریهای بزرگی در چندین جبهه نیز باشیم.»
بااینحال، الانصاری گفت عربستان بدون «حمایت بینالمللی قاطع، مستمر و صریح» وارد یک جنگ تمامعیار نخواهد شد. او افزود جامعه بینالمللی «با نادیده گرفتن هشدارهای قبلی عربستان و دولت یمن درباره حوثیها، مرتکب اشتباهی جدی شده است. اکنون ریاض از جامعه بینالمللی انتظار دارد مسیر خود را اصلاح کند.»
بااینحال، برخی دیگر معتقدند اگر انصارالله به تشدید تنش ادامه دهند، عربستان مجبور خواهد شد وارد جنگ شود؛ چه حمایت بینالمللی داشته باشد و چه نداشته باشد. الباشا گفت: «سعودیها تحت حمله هستند؛ از سوی حوثیها و از سوی مقاومت اسلامی عراق. شما گزینه دیگری ندارید.»