پیام سپاهان - اصفهان- با وجود عبور میلیونها زائر اربعین از مسیرهای منتهی به اصفهان، نبود برنامهریزی برای طراحی «تجربه فرهنگی»، پایتخت فرهنگ ایران را از بازار گسترده گردشگری اربعین محروم کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: اربعین حسینی در سالهای اخیر به یکی از بزرگترین جریانهای سفر جهان تبدیل شده است؛ رویدادی که علاوه بر ابعاد مذهبی، ظرفیتهای گستردهای برای توسعه گردشگری فرهنگی، معرفی میراث تاریخی و تقویت ارتباطات فرهنگی میان ملتها دارد. در این میان، اصفهان با سه اثر ثبت جهانی یونسکو و صدها جاذبه تاریخی، یکی از مهمترین ظرفیتهای ایران برای پیوند میان زیارت و گردشگری فرهنگی به شمار میرود اما هنوز نتوانسته جایگاه مشخصی در نقشه سفرهای اربعین پیدا کند.
مسئله اصلی درباره اصفهان نبود جاذبه یا کمبود زیرساخت نیست بلکه فاصله میان ظرفیتهای موجود و سیاستگذاری برای بهرهبرداری از آنهاست. میلیونها زائر داخلی و خارجی که هر سال در مسیر اربعین از ایران عبور میکنند، میتوانند مخاطبان بالقوهای برای معرفی تاریخ، هنر، معماری و فرهنگ ایرانی باشند اما در عمل بخش عمده این جریان انسانی بدون توقف در شهرهای تاریخی ایران ادامه مسیر میدهد.
تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که رویدادهای مذهبی بزرگ، زمانی میتوانند به توسعه گردشگری کمک کنند که از مرحله خدمترسانی صرف عبور کرده و به یک تجربه فرهنگی تبدیل شوند. مسیرهای زیارتی موفق جهان، میان آیین، میراث، اقتصاد محلی و روایت فرهنگی پیوند ایجاد کردهاند؛ الگویی که میتواند در ایران و بهویژه در اصفهان نیز مورد توجه قرار گیرد.
فرصتها و پتانسیلهای گردشگری مذهبی را جدی نگرفتهایم
مجید اعرابی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه و پژوهشگر حوزه گردشگری، در تحلیل مفهوم گردشگری مقصد محور در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: یکی از مهمترین تغییرات صنعت گردشگری در جهان عبور از نگاه سنتی به جاذبهها و حرکت به سمت طراحی تجربه سفر است. از این منظر، مقصد گردشگری تنها مجموعهای از بناها و مکانهای دیدنی نیست بلکه مجموعهای از روایتها، خدمات، تعاملات فرهنگی و تجربههایی است که مسافر در طول حضور خود دریافت میکند.
وی افزود: گردشگری مذهبی نیز از این قاعده جدا نیست. زائر امروز بهویژه زمانی که از کشور دیگری وارد یک مسیر زیارتی میشود، تنها به دنبال انجام مناسک نیست بلکه شناخت فرهنگ، تاریخ و سبک زندگی جامعه میزبان نیز برای او اهمیت دارد. به همین دلیل بسیاری از کشورهای موفق در حوزه گردشگری زیارت، برنامههای فرهنگی را در کنار مسیرهای مذهبی خود تعریف کردهاند.
این پژوهشگر گردشگری با توجه به ظرفیتهای تاریخی ایران، اصفهان را یکی از شهرهایی میداند که میتواند در این الگو جایگاه ویژهای داشته باشد. وجود آثار جهانی مانند میدان نقش جهان، مسجد جامع اصفهان و باغ چهلستون، در کنار بازار تاریخی، صنایعدستی و معماری اسلامی، مجموعهای از عناصر فرهنگی را ایجاد کرده که در کمتر شهری در منطقه قابل مشاهده است.
وی در ادامه گفت: مسئله اصلی اصفهان کمبود ظرفیت نیست بلکه نبود طراحی یکپارچه برای تبدیل این ظرفیتها به محصول گردشگری است. زمانی که یک زائر خارجی وارد ایران میشود، باید بتواند به سادگی با یک برنامه فرهنگی مشخص، بخشی از میراث تاریخی کشور را تجربه کند. این موضوع نیازمند هماهنگی میان نهادهای گردشگری، مدیریت شهری، بخش خصوصی و فعالان فرهنگی است.
اعرابی تأکید دارد:رویدادهایی مانند اربعین نباید فقط به عنوان دورهای کوتاه برای ارائه خدمات دیده شوند بلکه میتوانند بخشی از سیاست توسعه گردشگری کشور باشند. اگر برای این جریان انسانی، مسیرهای فرهنگی تعریف شود شهرهایی مانند اصفهان میتوانند از یک نقطه عبوری به یک مقصد گردشگری تبدیل شوند.
وی اضافه کرد: این رویکرد یکی از مهمترین الزامات موفقیت، شناخت دقیق مخاطب است. زائر پاکستانی، افغانستانی و یا دیگر کشورهای منطقه، نیازها و علایق متفاوتی دارد و نمیتوان با یک مدل عمومی برای همه آنها برنامهریزی کرد. طراحی بستههای متناسب با فرهنگ، زبان و زمان سفر مخاطبان، یکی از پیششرطهای ورود اصفهان به بازار گردشگری اربعین است.
اربعین بازار گردشگری گسترده
منیره هاشمی، پژوهشگر حوزه گردشگری مذهبی نیز در این باره در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: یکی از مهمترین خطاهای سیاستگذاری در حوزه اربعین، محدود کردن این رویداد به خدمات پشتیبانی و حملونقل است؛ در حالی که گردشگری زیارت در جهان امروز به عنوان یکی از شاخههای مهم گردشگری فرهنگی شناخته میشود و میتواند آثار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گستردهای برای مقصدها ایجاد کند.
وی با اشاره به تغییر الگوی سفرهای مذهبی در جهان گفت: زائر امروز بهویژه در میان نسلهای جدید و گردشگران بینالمللی، تنها به دنبال رسیدن به مقصد نهایی نیست، بلکه در طول مسیر به دنبال شناخت فرهنگ، تاریخ و هویت مکانهایی است که از آنها عبور میکند. به همین دلیل بسیاری از کشورها تلاش کردهاند مسیرهای زیارتی خود را با عناصر فرهنگی، تاریخی و طبیعی پیوند دهند تا مدت اقامت و میزان ارتباط گردشگر با مقصد افزایش یابد.
این پژوهشگر گردشگری مذهبی تصریح کرد: اربعین برای ایران یک ظرفیت کمنظیر ایجاد کرده است زیرا میلیونها نفر از کشورهای مختلف در یک بازه زمانی محدود وارد منطقه میشوند و بخشی از این جمعیت از مسیرهای داخلی ایران عبور میکنند. این جریان انسانی میتواند فرصتی برای معرفی تمدن ایرانی اسلامی باشد اما این اتفاق نیازمند برنامهریزی پیش از ورود زائران است و نمیتوان انتظار داشت بدون طراحی محصول گردشگری، مقصدی به شکل خودکار مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: اصفهان از نظر داراییهای فرهنگی یکی از مناسبترین شهرهای ایران برای حضور در این بازار است اما تاکنون نگاه غالب بیشتر بر عبور زائران از شهر یا ارائه خدمات عمومی متمرکز بوده است. در حالی که اگر مسیرهای فرهنگی کوتاهمدت برای زائران طراحی شود، حتی توقف چند ساعته در اصفهان نیز میتواند به تجربهای ماندگار تبدیل شود.
هاشمی ادامه داد: یکی از ضعفهای موجود نبود شناخت کافی از نیازهای زائران خارجی است. بسیاری از گردشگران مذهبی که از کشورهای مختلف وارد ایران میشوند، اطلاعات محدودی درباره ظرفیتهای تاریخی کشور دارند و ارتباط آنها با میراث فرهنگی ایران معمولاً اتفاقی و محدود است. این در حالی است که معرفی درست یک اثر تاریخی، میتواند بخشی از تصویر فرهنگی یک کشور را در ذهن مخاطب خارجی شکل دهد.
وی طراحی بستههای گردشگری ویژه اربعین را یکی از اقدامات ضروری دانست و در ادامه اظهار کرد: این بستهها باید متناسب با شرایط زمانی زائران، توان اقتصادی، زبان و علایق فرهنگی آنان طراحی شود. برنامههایی مانند بازدید کوتاه از آثار جهانی، آشنایی با صنایعدستی، تجربه غذاهای محلی و روایت تاریخ شهر میتواند برای بسیاری از زائران جذاب باشد.
این پژوهشگر گردشگری مذهبی با اشاره به تجربه شهرهای موفق در جهان گفت: مقصدهای گردشگری زیارتی زمانی موفق شدهاند که میان دستگاههای مختلف، از مدیریت شهری تا بخش خصوصی و نهادهای فرهنگی، تقسیم کار مشخص ایجاد کردهاند. در ایران نیز توسعه گردشگری فرهنگی اربعین نیازمند همکاری میان وزارت میراث فرهنگی، شهرداریها، دفاتر خدمات مسافرتی و فعالان حوزه میراث است.
میراث جهانی اصفهان نیازمند روایت تازه برای مخاطب اربعین
ریحانه احمدی، کنشگر و فعال میراث فرهنگی در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه آثار تاریخی تنها بناهای فیزیکی نیستند، بلکه حامل پیامهای فرهنگی و تاریخی یک ملت محسوب میشوند، اظهار کرد: بر اساس این رویکرد، آثار ثبت جهانی اصفهان میتوانند نقشی فراتر از جاذبههای گردشگری داخلی داشته باشند. میدان نقش جهان، مسجد جامع اصفهان و چهلستون هر کدام روایتهایی از تاریخ، هنر، معماری و تمدن ایرانی را در خود جای دادهاند و میتوانند برای مخاطبان خارجی، تصویری متفاوت از ایران ارائه کنند.
وی افزود: یکی از چالشهای اصلی در معرفی آثار تاریخی، فاصله میان ارزش جهانی یک اثر و شیوه روایت آن برای مخاطبان جدید است. یک گردشگر خارجی که برای حضور در آیین اربعین وارد منطقه میشود، ممکن است اطلاعات تخصصی درباره تاریخ ایران نداشته باشد؛ بنابراین معرفی میراث باید به زبانی ساده، چندزبانه و متناسب با تجربه مخاطب انجام شود.
این کنشگر و فعال میراث فرهنگی ادامه داد: در این چارچوب، اصفهان میتواند از ظرفیت میراث جهانی خود برای ایجاد یک مسیر فرهنگی ویژه اربعین استفاده کند. این مسیر میتواند مجموعهای از تجربههای تاریخی و فرهنگی باشد که در مدت کوتاه، بخشی از هویت شهر را به زائر معرفی کند؛ از معماری اسلامی و بازار تاریخی گرفته تا هنرهای سنتی و آیینهای فرهنگی.
وی تصریح کرد: بررسی تجربههای جهانی نشان میدهد که ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو به تنهایی موجب جذب گردشگر نمیشود. بسیاری از شهرهای موفق، پس از ثبت جهانی، برنامههای گستردهای برای معرفی، آموزش، بازاریابی و ایجاد ارتباط میان اثر و جامعه محلی اجرا کردهاند. اصفهان نیز برای بهرهگیری از فرصت اربعین نیازمند چنین رویکردی است.
احمدی اضافه کرد: یکی از ظرفیتهای مهم اصفهان در این زمینه، پیوند میان میراث مذهبی و تاریخی شهر است. مساجد تاریخی اصفهان تنها آثار معماری نیستند، بلکه بخشی از تاریخ اندیشه، هنر اسلامی و زندگی اجتماعی مردم این شهر به شمار میروند. همین ویژگی میتواند ارتباط معنایی مناسبی با مخاطبان اربعین ایجاد کند.
وی تاکید کرد: اگر روایت فرهنگی اصفهان به درستی طراحی شود، این شهر میتواند به عنوان یکی از ایستگاههای فرهنگی مسیر اربعین مطرح شود؛ اما تحقق این هدف نیازمند خروج از نگاه مناسبتی و حرکت به سمت برنامهریزی بلندمدت است.
اصفهان از ظرفیت برخوردار است، اما نیازمند تغییر نگاه است
بررسی دیدگاه کارشناسان نشان میدهد که اصفهان از نظر ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی، هنری و زیرساختی، شرایط لازم برای تبدیل شدن به یکی از مقصدهای گردشگری فرهنگی اربعین را دارد. وجود سه اثر ثبت جهانی یونسکو، جایگاه جهانی صنایعدستی، تنوع جاذبههای تاریخی و موقعیت جغرافیایی شهر، مجموعهای از مزیتهایی است که کمتر شهری در ایران از آن برخوردار است.
با این حال، فاصله میان ظرفیت و بهرهبرداری همچنان قابل توجه است. مسئله اصلی نه نبود جاذبه، بلکه نبود یک سیاست منسجم برای اتصال گردشگری زیارت به گردشگری فرهنگی است. اربعین تاکنون بیشتر از منظر خدماترسانی مدیریت شده و کمتر به عنوان یک فرصت برای معرفی سرمایه فرهنگی ایران مورد توجه قرار گرفته است.