ژنو؛ ایستگاه امضای توافق؟

پیام سپاهان - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
ماجرای جنگ ایران و آمریکا، برخلاف همه پیش‌بینی‌های معمول، منحنی غیرخطی را طی کرد. آنچه با یک جنگ محدود ۱۲‌روزه با ترورهای گسترده و تمرکز بر حملات سخت در پایتخت آغاز شد و سپس به درگیری ۴۰روزه در خشکی و دریا و جنگی تمام‌عیار انجامید، سرانجام در یک جنگ یک‌روزه با هدف قرارگرفتن زیرساخت‌های حیاتی از جمله آب شرب غیرنظامیان در روستای بمانی شهرستان سیریک، به اوج خود رسید.
اوجی که نه با پیروزی نظامی، که با امضای یک تفاهم‌نامه در ژنو فروکش خواهد کرد. روایت رسمی از زبان سخنگوی وزارت امور خارجه ایران حاکی از آن است که کلیات تفاهم‌نامه پایان جنگ «تقریبا نهایی» شده و اکنون در انتظار رأی نهایی نهادهای تصمیم‌گیر در تهران است. اما آنچه این توافق را از منظر راهبردی متمایز می‌کند، نه خود متن، که چگونگی رسیدن به آن است؛ سه مرحله جنگ و در نهایت یک آتش‌بس ۶۰روزه که بهانه آن آزادسازی بخشی از منابع بلوکه‌شده و گشایش تنگه هرمز و پایان حصر دریایی ایران عنوان شده است. درحالی‌که رسانه‌های آمریکایی روز پنجشنبه از ادامه حملات در شب‌های پیش‌رو خبر می‌دادند و ترامپ بار دیگر تهدید به «حملات سخت و نابودی ایران» را بر زبان راند، خبر توافق و آتش‌بس ۶۰روزه منتشر شد. آنچه این تناقض را توضیح می‌دهد، گزارش‌هایی از مذاکرات فشرده هیئت قطری در تهران است.
هیئت قطری که چهارشنبه وارد تهران شده بود، تا ساعت پنج صبح پنجشنبه موفق شد با تماس‌های مستقیم با کاخ سفید، متن تفاهم فعلی را نهایی کند. به عبارت دقیق‌تر، همه تهدیدهای لفظی ترامپ در روز پنجشنبه در حالی انجام می‌شد که متن توافق در سحرگاه همان روز به تفاهم اولیه رسیده بود. تحلیلگران این رفتار ترامپ را تلاشی برای «روایت‌سازی پیروزی» ارزیابی می‌کنند؛ او می‌خواست پایان جنگ را نه نتیجه دیپلماسی فشرده، که محصول تهدید نظامی خود معرفی کند؛ آن‌هم دقیقا در شرایطی که آمریکا متهم به جنایت جنگی در ایران شده و این روایت رسانه‌های غربی از حملات جنگ یک‌روزه اخیر است که پرده از جنایت جنگی ترامپ برمی‌دارد.
‌جنایت جنگی در سیریک؛ نقطه عطف حقوقی
حمله چهارشنبه ‌۱۰ژوئن‌ به تأسیسات ذخیره آب در روستای بمانی، در فاصله دو‌مایلی تنگه هرمز، نقطه عطفی در ادامه جنگ‌طلبی‌های ترامپ بود. به گزارش گاردین، کارشناسان نظامی و حقوقی پس از بررسی گزارش‌های رسانه‌ای و شواهد تصویری، اظهار کردند این حملات می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود. برایان فینوکاین، وکیل سابق وزارت خارجه آمریکا تأکید کرد: «هدف یا نظامی است یا غیرنظامی؛ حمله به یکی قانونی است، حمله به دیگری جنایت جنگی است».
سناتور تیم کین از ویرجینیا نیز در واکنشی بی‌سابقه گفت: «ایران در حال حاضر یکی از کشورهای جهان با بیشترین تنش آبی است و ما در اواسط تابستان هستیم. قطع آب برای غیرنظامیان ویرانگر خواهد بود». نیویورک‌تایمز نیز گزارش داد هدف قراردادن عمدی زیرساخت‌های غیرنظامی مصداق بارز جنایت جنگی است. قطعات بمب‌های 39-GBU که در محل حادثه یافت شد، آمریکایی‌بودن آنها را تأیید می‌کرد.
بنابراین ترامپ نه پیروز جنگ، که در نهایت یک جنایتکار جنگی به دنبال راه فرار از خلیج فارس است که در جنگ تمام‌عیار ۴۰‌روزه به‌خوبی متوجه شد دستاوردی نظامی نصیبش‌ نخواهد شد و فقط به دنبال تصویری پوشالی برای نمایش پیروزی خود است.
جزئیات تفاهم‌نامه؛ هفت خط قرمز و سه محور مذاکره
متن تفاهم‌نامه‌ای که قرار است یکشنبه آینده هم‌زمان با تولد ۷۹سالگی دونالد ترامپ در ژنو به امضا برسد، براساس گزارش خبرگزاری دولت ایران، دارای هفت بند کلیدی است:
۱. پرونده هسته‌ای بدون تعهد جدید: در شرایط فعلی هیچ توافقی بر سر برنامه هسته‌ای انجام نمی‌شود. ایران هیچ تعهد جدیدی نمی‌دهد و چارچوب برنامه صلح‌آمیز دست‌نخورده باقی می‌ماند. هرگونه مذاکره هسته‌ای به دوره ۶۰روزه پس از امضای تفاهم احاله شده و حق غنی‌سازی و باقی‌ماندن مواد غنی‌شده نزد ایران، خط قرمز تهران خواهد بود.
۲. تنگه هرمز در انحصار کشورهای ساحلی: برخلاف برخی ادعاها، ایران هیچ تعهدی درباره واگذاری مدیریت تنگه هرمز نمی‌دهد. تنها موضوع مورد اشاره، «عادی‌شدن عبور و مرور» در صورت پایان جنگ و «رفع محاصره غیرقانونی» است. آمریکا اساسا هیچ نقشی در آینده مدیریت تنگه هرمز نخواهد داشت و ایران این موضوع را مستقیم با عمان حل‌وفصل می‌کند.
«البته باید توجه داشت منابع آمریکایی در یک روز گذشته بارها از بازشدن بلافاصله تنگه هرمز هم‌زمان با امضای توافقنامه سخن گفته و بر ادامه محاصره تأکید داشته‌اند، بنابراین سازوکار بازشدن تنگه و پایان محاصره غیرقانونی هنوز روایت دقیق رسانه‌ای ندارد».
۳. پایان جنگ در همه جبهه‌ها: نام لبنان به عنوان بخشی از توافق پایان جنگ در متن آمده و آمریکا متعهد شده اسرائیل را وادار به پایان جنگ در لبنان کند. در متن تفاهم‌نامه عبارت «تمدید آتش‌بس» وجود ندارد و متن خواهان «پایان قاطع جنگ» در تمام جبهه‌هاست.
۴. آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده: تهران تضمین‌های روشنی برای آزادی دارایی‌ها براساس سازوکار مورد نظر خود دریافت کرده است. براساس برنامه، بخشی از دارایی‌ها (احتمالا شش میلیارد دلار در قطر) بلافاصله و بقیه به‌تدریج در طول مذاکرات ۶۰روزه آزاد خواهد شد.
بازهم نمی‌توان خوش‌بین بود پول‌های ایران به طور مستقیم در اختیار کشور قرار گیرد و باید منتظر متن نهایی ماند و دید به‌جز پول ایران در قطر که در دولت سیزدهم بارها آزاد شده بود، این‌بار به‌طور واقعی در اختیار ایران قرار خواهد گرفت. «البته برخی منابع گفته‌اند در حقیقت قطر برای پیش‌برد مذاکرات شش میلیارد دلار وام به ایران خواهد داد و بعد از تعریف سازوکار آزادی پول‌های ایران مرحله بازگرداندن وام مشخص خواهد شد».
۵. غرامت جنگ: موضوع خسارات وارده به ایران در تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل در تفاهم‌نامه ذکر شده و سازوکار اجرایی آن در مذاکرات ۶۰‌روزه تعیین می‌شود.
۶. تحریم‌ها: رفع تمام تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا و تحریم‌های بین‌المللی، یکی از سه موضوع مذاکرات ۶۰‌روزه خواهد بود.
۷. مذاکرات آینده سه محور مشخص دارد: استمرار برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران، رفع تمام تحریم‌ها و سازوکار جبران خسارات. هیچ موضوع دیگری (از جمله برنامه موشکی یا نیروهای نیابتی) در دستور کار نیست. بنابراین اصل مذاکرات در ۶۰ روز بعد از توافق انجام خواهد شد تا مهم‌ترین موارد مورد نظر دو کشور در این فاصله زمانی حل‌وفصل شوند.
واکنش‌ها؛ اسرائیل همچنان ناراضی
بعد از انتشار تعلیق حمله به ایران و انتشار احتمال توافق در ژنو، دفتر بنیامین نتانیاهو بلافاصله اعلام کرد اسرائیل «طرف هیچ تفاهم‌نامه‌ای با ایران نیست و در مذاکرات صلح مشارکت ندارد». با این حال، الجزیره مدعی شد ترامپ درباره پیش‌نویس تفاهم با نتانیاهو رایزنی کرده و نخست‌وزیر اسرائیل از «تعهد ترامپ برای گنجاندن خروج مواد غنی‌شده، ازبین‌بردن ساختارهای غنی‌سازی و محدودیت موشکی در توافق نهایی» قدردانی کرده است؛ ادعایی که تهران قویا آن را تکذیب کرده است. از سویی دیگر، روزنامه «یدیعوت آحارانوت» جزئیات مکالمه‌ای را که بین دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو صورت گرفته بود فاش کرد که در آن به تشدید تنش با ایران و حزب‌الله، در پرتو تلاش‌های آمریکا برای محدودکردن حملات اشغالگران، پرداخته شده است. به گزارش منابعی که روزنامه یدیعوت آحارانوت به آنها استناد کرده است، بنیامین نتانیاهو به ترامپ گفته است تمایل او برای دستیابی به توافق با ایران را درک می‌کند، اما تأکید کرده است اسرائیل نباید قربانی هیچ تفاهم بالقوه‌ای با ایران شود. در این بین توافق احتمالی بین تهران و واشینگتن حامیان خود را دارد و اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان و کایا کالاس، رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در تماس تلفنی از «پیشرفت حاصل‌شده از طریق تعامل دیپلماتیک پایدار بین ایران و آمریکا» استقبال کردند. رادیوی دولتی پاکستان گزارش داده دو طرف «ابراز امیدواری کردند این تلاش‌ها به تفاهم پایدار و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز منجر شود».
سیدعباس عراقچی و ژان نوئل بارو، وزرای امور خارجه ایران و فرانسه هم ظهر جمعه در یک تماس تلفنی راجع به آخرین وضعیت منطقه، روند تحولات دیپلماتیک با میانجیگری پاکستان و برخی از موضوعات دوجانبه گفت‌وگو و رایزنی کردند.‌ وزارت امور خارجه اعلام کرد عباس عراقچی طی تماس تلفنی با ژان نوئل بارو درباره مسیر دیپلماتیک در چارچوب میانجیگری پاکستان گفت‌وگو کرد. همچنین دیوان امیری قطر اعلام کرد امیر قطر در تماس تلفنی با رئیس‌جمهور آمریکا، تازه‌ترین تحولات مربوط به تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش در منطقه را بررسی کرده است. براساس این بیانیه، تمیم بن‌حمد آل‌ثانی، امیر قطر و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، همچنین نتایج رایزنی‌ها و تفاهمات میان واشینگتن و تهران در چارچوب روند مذاکرات را که به پیشرفت در تفاهمات مطرح‌شده انجامیده است، بررسی کردند. دیوان امیری قطر افزود رئیس‌جمهور آمریکا تأکید کرده است تفاهمات آمریکا و ایران با موافقت همه طرف‌ها و حمایت کشورهای برادر و دوست، از جمله قطر همراه بوده است.‌ در ادامه این بیانیه آمده است ترامپ بر تداوم تلاش‌ها برای تکمیل اقدامات نهایی، در آستانه اعلام ترتیبات مربوط به امضای توافق، تأکید کرده است.
چشم‌انداز ۶۰روزه؛ فرصتی برای صلح یا میدان جدید رقابت؟
با امضای احتمالی تفاهم‌نامه در ژنو، ایران و آمریکا وارد یک دوره ۶۰روزه می‌شوند. بلومبرگ به نقل از یک مقام گروه هفت تأکید کرده آنچه امضا خواهد شد، «یادداشت تفاهم» است، نه توافق نهایی؛ در این دوره، سه موضوع هسته‌ای، تحریم‌ها و غرامت باید حل‌وفصل شوند. نکته راهبردی اما اینجاست: در حالی که ایران موفق شده خطوط قرمز خود را در متن حفظ کند (به‌ویژه درمورد تنگه هرمز، حق غنی‌سازی و عدم ورود موضوعات موشکی و منطقه‌ای)، آمریکا نیز از طریق آزادسازی گام به گام دارایی‌ها و گشایش تنگه هرمز، به بخشی از اهداف خود رسیده است؛ بنابراین آنچه در این مرحله رخ داده، یک توافق نهایی نیست؛ یک تفاهم برای کنترل تنش و مدیریت بحران بوده است. اما سؤال اصلی این است: آیا اسرائیل به تعهد آمریکا برای پایان جنگ در لبنان پایبند خواهد ماند و مهم‌تر اینکه آیا ترامپ که عملا سه مرحله جنگ را مدیریت کرد، در ۶۰ روز آینده حاضر خواهد شد تحریم‌ها را به‌طورکامل بردارد؟ پاسخ این پرسش‌ها در ژنو نوشته نخواهد شد؛ در میدان سیاست و دیپلماسی دو کشور رقم خواهد خورد.
آنچه مسلم است، سخنان رئیس‌جمهور ایران در روزهای اخیر است که «انسجام و همبستگی ملی را مهم‌ترین سرمایه کشور» خواند و تأکید کرد: «نباید فرصت خدمت به دلیل نگاه‌های محدودکننده از افراد شایسته سلب شود». در ترجمه سیاسی این جمله، می‌توان نشانه‌ای از آمادگی تهران برای امضای تفاهم و ورود به مرحله جدیدی از تعامل با آمریکا را دید؛ مرحله‌ای که در آن، سه جنگ در یک سال اخیر جای خود را به ۶۰ روز مذاکره فشرده خواهد داد تا شاید پایانی قطعی برای جنگ باشد یا همچنان در میدان خاکستری کنترل تنش باقی بمانیم تا رویارویی بعدی. به‌هرحال ایران ثابت کرده صلح‌طلب اما جنگ‌بلد است و اگر منافع ایران در میز مذاکره تأمین نشود، تن به تسلیم نخواهد داد، بنابراین باید از پیش‌داوری و قضاوت عجولانه پرهیز کرد تا نتیجه نشست ژنو مشخص شود.
بازار