پیام سپاهان

آخرين مطالب

فلسفه و آینده آن در ایران فرهنگي

فلسفه و آینده آن در ایران
  بزرگنمايي:

پیام سپاهان- چالش‌های کنونی فلسفه در جامعه امروزِ ما چیست و در عرصه‌های مختلف چطور می‌تواند خودش را نشان دهد؟ آیا ما باید در جستجوی زندگی فیلسوفانه باشیم یا در جستجوی فلسفه در زندگی؟ فلسفه چطور می‌تواند میل به امور غریزی را کاهش دهد و بنیان‌های لازم برای زیست اخلاقی را فراهم کند؟ آیا فلسفه از ما انسان‌های اخلاقی‌تر و شهروندان بهتر و مسئولیت‌پذیر می‌سازد؟ آیا انسان آرمانی و جامعه آرمانی و مطلوب، انسان و جامعه فلسفی است؟ چالش‌های کنونی فلسفه در جامعه امروزِ ما چیست؟ آیا در شرایطی که امروز با آن مواجه هستیم یعنی با توجه به شرایط ملموس جامعه و بحران‌ها و شکاف نسل‌ها و مباحث اقتصادی و فرهنگ، فلسفه می‌تواند در کنش سیاست‌گذاران، تصمیم‌گیران و همچنین بر کنش سیاسی مردم و یا در بحران‌های اجتماعی و یا مسئله زنان و درمجموع در جامعه در اثر بگذارد یا به کلاس و تعلیم قوانین محدود شده است؟ 

آنچه در ادامه می‌خوانید بخش دوم و آخر میزگردی است که از سوی خبرگزاری ایسنا منطقه اصفهان به مناسبت 30 آبان‌ماه روز جهانی فلسفه و با موضوع «فلسفه و ایران امروز» با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین جعفر شاه‌نظری، دکترای فلسفه و کلام اسلامی از دانشگاه قم و معاون فرهنگی سابق دانشگاه اصفهان؛ سید مهدی امامی جمعه، دکترای فلسفه و کلام اسلامی از دانشگاه تربیت مدرس تهران و عضو هیئت علمی گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان و همچنین علی کرباسی‌زاده اصفهان، دکترای فلسفه تطبیقی از دانشگاه قم، دانشیار گروه فلسفه دانشگاه اصفهان و رئیس خانه حکمت اصفهان به میزبانی خانه حکمت برگزار شد.

ایسنا: فرمودید که فلسفه به متن‌خوانی تبدیل‌شده است و رسالت خودش را دوره معاصر انجام نداده یا نمی‌تواند انجام دهد، همین‌طور به نقش کمرنگ فلسفه اشاره شد. فلسفه امروز در کشور ما با چه چالش‌هایی مواجه است و در عرصه‌های مختلف چطور می‌تواند خودش را نشان دهد؟

امامی جمعه: به نظر من بزرگ‌ترین چالش در رابطه با فلسفه اسلامی این است که ما در نظام آکادمیک چه ذر حوزه و چه دانشگاه، تمامیت فلسفه خودمان را در اختیار نداریم مثلاً شما وقتی می‌گویید حکمت متعالیه که دانشجو یا طلبه در سه سطح کارشناسی، ارشد و دکتری با آن آشنا می‌شود حدود 30 تا 40 قاعده فلسفی است درصورتی‌که نه با زیبایی‌شناسیِ ملاصدرا، نه با عشق شناسیِ ملاصدرا، نه با هرمنوتیک ملاصدرا، نه با فلسفه سیاسی ملاصدرا، نه با فلسفه اجتماعی ملاصدرا و نه با نگاه ملاصدرا نسبت به هنر یا به تعبیر خودش صنایع لطیفه آشنا نمی‌شود یعنی اصلاً این‌ها مطرح نشده و به بحث گذاشته نمی‌شود. من همیشه می‌گویم چطور توسط فلاسفه بزرگ ما در این 400 سال، بحث‌های مختلفی ذیل اصالت وجود یا ادله اصالت وجود یا تشکیک وجود مطرح شد و رد و تأیید صورت می‌گرفت و چرا همین بحث‌ها در مورد مباحثی که ملاصدرا در مورد زیبایی‌شناسی مطرح می‌کند صورت نگرفت.

خیلی جالب است حتی وقتی اساتید فلسفه‌ی ما اسفار ملاصدرا را تدریس می‌کنند و به جلد 7 می‌رسند آن را کنار می‌گذارند یعنی اصلاً بحث نمی‌شود، درصورتی‌که ملاصدرا نزدیک به 70 صفحه در جلد 7 اسفار در مورد زیبایی‌شناسی و عشق شناسی بحث کرده است. اول باید این مسائل احیا شود یا مثلاً ملاصدرا بحث‌های گسترده درباره عدالت اجتماعی دارد که باید احیا شود؛ مرحله دوم این است که مورد نقادی قرار بگیرد یعنی من معتقدم که فلسفه اسلامی بدون نقد، امکان بازسازی و نوسازی ندارد؛ بنابراین اولین مرحله، احیای مباحثی است که مورد غفلت واقع‌شده است، مرحله دوم نقد و آسیب‌شناسیِ آن است و در نقد و آسیب‌شناسی هم اگر بخواهد کار جدی صورت بگیرد باید این اتفاق بیفتد که مثلاً فلسفه ملاصدرا دقیقاً با سؤالات و مسائل امروز در جامعه خودمان و همین‌طور در جهان مواجه شود و ببینیم که آیا ملاصدرا پاسخی دارد یا ندارد و آن پاسخ مورد نقادی قرار بگیرد؛ یا چه ظرفیت‌هایی در فلسفه ملاصدرا وجود دارد که امکان مواجهه با مسائل امروز را فراهم می‌کند و این ظرفیت‌ها باید شناسایی شود ضمن اینکه باید خلأها و نارسایی هم شناسایی شود. این مسائل، مجموعه چالش‌های جدی ما با مسئله فلسفه اسلامی است و من معمولاً می‌گویم این‌ها چالش‌های جدیِ ما با اساتید فلسفه است. فلسفه اسلامی ظرفیت‌های واقعی خودش را دارد ولی عمده چالش‌های ما روی روش تدریس فلسفه اسلامی و تلقی اساتید فلسفه اسلامی نسبت به فلسفه اسلامی است.

شاه نظری: چالشی که فرا روی فلسفه اسلامی به‌خصوص در دوران معاصر قرار دارد کارکرد آن است، یعنی بچه‌ها می‌گویند چه فایده‌ای دارد که فلسفه بخوانیم؟ فلسفه بخوانیم چه می‌شود و چه مشکلی حل می‌شود؟ چه دردی از ما را دوا می‌کند؟ این سؤالات مهمی است.

امامی جمعه: که البته من معتقدم این سؤال از روش تدریس است.

ایسنا: بله سؤال ما هم همین است که آیا امروز فلسفه، علمی است که فقط محدود به کلاس و کتاب است یا اینکه در شرایطی که امروز با آن مواجه هستیم یعنی با توجه به شرایط ملموس جامعه و بحران‌ها و شکاف نسل‌ها و مباحث اقتصادی و فرهنگ، آیا فلسفه می‌تواند برای سیاست ما نسخه بپیچاند و در کنش سیاست‌گذاران، تصمیم گیران و همچنین بر کنش سیاسی مردم، در بحران‌های اجتماعی، در مسئله زنان و درمجموع در جامعه در اثر بگذارد؟

شاه نظری: بله این‌ها چالش‌هایی است که امروز فلسفه با آن به‌طورجدی مواجه است. فلسفه اگر بخواهد پاسخ شما را بدهد اول باید دید اینکه آیا ظرفیتش را دارد؟ بله دارد، ما مدعی هستیم که ظرفیتش را دارد. دوم این است که باید چه‌کار کند؟ باید نوآوری کند یعنی از آن روش پوست بیندازد که فقط تعلیم یک سلسله مفاهیم و قانون و قواعد نباشد، البته نمی‌توان این مفاهیم و قواعد را حذف کرد و باید در جای خودش باشند ولی از این مسائل کمی پوست بیندازد و اساتید رسالت خود را فقط به جنبه آموزش و تعلیم منحصر نکنند. گاهی رسالت دانشگاه را فقط در آموزش تفسیر می‌کنیم درحالی‌که خروجی دانشگاه نمی‌تواند به‌عنوان سرمایه دانشگاه قرار بگیرد، اگر خروجی دانشگاه را به‌عنوان تولید یک نهاد دانشگاهی و یا سرمایه اجتماعی بدانیم اینجاست که دانشگاه باید آموزش و پژوهش و فرهنگ یعنی هویت بسازد یعنی این سه ضلع باید باشند تا دانشگاه رسالت خود را به‌خوبی انجام دهد و دانشگاه وقتی می‌تواند رسالت خود را انجام دهد که این سه ضلع باهم کار کند. مفهوم اینکه این سه ضلع باهم کار کند یعنی دانشجو بفهمد که کاربرد آموزش او کجاست؟ بفهمد آموزش او در جامعه به‌عنوان خروجی در کجا می‌تواند نقش ایفا کند؟ یعنی تولیدیِ دانشگاه باید سرمایه اجتماعی بسازد نه انسانی که فقط یکسری آگاهی‌های روز کتابخانه‌ای را در ذهن خود حفظ کرده است چون در این صورت این خیلی نیروی بدرد بخوری برای جامعه نیست و اثربخشی ندارد. این‌ها چالش‌هایی است که فرا روی فلسفه‌ی ما هم وجود دارد و این فلسفه باید نوآوری داشته باشد، نوآوری از کجا می‌آید؟ آنجاست که شما در فلسفه به تفکر خلاق میدان بدهید. ما در متون دینی می‌گوییم تضارب الافکار موجب تولید علم می‌شود؛ دین هم این قابلیت و ظرفیت را دارد که به این پاسخ پرسش‌ها بدهد، فلسفه هم هست اما باید معضل اصلی آن حل شود یعنی تفکر خلاق باید به‌جای آموزش صرف بنشیند.

امامی جمعه: دقیقاً. این سؤالی که مطرح کردید را از فارابی بپرسید که آیا فلسفه می‌تواند با چالش‌ها مواجهه پیدا کند و در جهت پاسخ به مسائل گام بردارد؟ فارابی می‌گوید اگر چنین چیزی نباشد اصلاً فلسفه لغو است و شبه‌فلسفه است. ملاصدرا اولین هدفی که برای فلسفه بیان می‌کند همان خلاقیت است یعنی فیلسوف باید آفرینندگی و خلاقیت داشته باشد که این نکته خیلی مهمی است و زمینه‌های خود را نیاز دارد.

شاه نظری: بله فراهم کردن زمینه آن کار بسیار سختی است.

کرباسی زاده: بستگی دارد که ما چه رویکردی داشته باشیم. بعضی از آقایان می‌گویند رویکرد شما به فلسفه اسلامی به‌گونه‌ای باشد که به‌عنوان آلت و ابزار به آن نگاه کنید که در خدمت دین و مفهومی کردن و عقلانی کردن باورهای دینی باشد که البته بوده و شاید نگاه غالب به فلسفه این بود. گاهی رویکرد ما به فلسفه یک رویکرد اصالی است که می‌گویند من این متن را می‌خوانم و فلسفه‌ی حق فقط ملاصدرا است و لا غیر و یا آنچه گاهی نوعی تعبیر از حکمت خالده وجود دارد؛ بنابراین همیشه نقد لازم است و اگر نباشد ما قطعاً پیشرفت فکری نخواهیم داشت. نگاه امثال هانری کوربن رویکرد طریقی است یعنی طریقتی به قضیه نگاه می‌کنند، اینکه ما بیاییم فلسفه را به این عنوان نگاه کنیم که می‌خواهیم در زمانه خودمان چه‌کار کنیم. اینجا عامل زمان خیلی مهم می‌شود. اگر ما بخواهیم در این زمانه بیندیشیم یکی از چالش‌ها این است که بالاخره چیزی به نام مدرنیته در این جهان اتفاق افتاده و الآن چند قرن از آن گذشته است. مواجهه ما با این پدیده چقدر مواجهه دقیق و غالبانه بوده است؟ مثلاً در زمان صفویه بیشتر در امور نظامی و داشتن تسلیحات با غرب ارتباط داریم و کم‌کم در دوره قاجار بیشتر به سمت مسائلی رفتیم که ظاهر قضیه بود ولی با بطن قضیه که تفکرو جهان‌بینی فلسفی غرب بود به‌درستی تعامل نداشتیم. از کتاب‌های فلسفه غرب ترجمه‌های زیادی شده است ولی اینکه ببینیم دقیقه مؤلفه‌های اصلی چه چیزهایی هستند و با آن‌ها دست‌وپنجه نرم کنیم و محصول این دست‌وپنجه نرم کردن این باشد که مسائل بنیادی که در غرب با آن‌ها مواجه شدند را ببینیم و اینکه ما چه پاسخی برای آن‌ها داشتیم صورت نگرفته است. حتی زیبایی‌شناسی، عدالت اجتماعی و توسعه، مفاهیم مدرن است و وقتی یک استاد دانشگاهِ ما، کسی که اهل حکمت و فلسفه است این همت را انجام می‌دهد و می‌خواهد بر اساس آن چیزی که در این تفکر مدرن ساخته‌شده بگوید که ما در تفکر خودمان چیزی داریم که می‌خواهیم با آن هم‌سخن شویم و این کار را ادامه دهیم یا خیر؟ باید گفت که این کارها در مراحل مقدماتی است و شاید خیلی قبل‌تر باید انجام می‌شد تا ما الآن محصولاتش را ببینیم ولی متأسفانه بر سر مباحث فلسفه موانعی بوده و هست.

ایسنا: برای دوری از زندگی هرروزه که در یک سیکل تکرار قرار دارد و معطوف به نیازهای جزئی و اشتغال دائم یا حداکثری به غرایز و نیازهای شخصی و احتمالاً رسیدن به پوچی است، آیا ما باید در جستجوی زندگی فیلسوفانه باشیم یا در جستجوی فلسفه در زندگی؟ چه تفاوتی بین این دو می‌بینید و فلسفه چطور به ما کمک می‌کند تا با تحلیل و نقد زندگی هرروزه از این زندگی فراتر برویم؟ در این خصوص فلسفه چطور می‌تواند میل به امور غریزی را کاهش بدهد و بنیان‌های لازم برای زیست اخلاقی را فراهم کند؟

شاه نظری: جمله جالبی است، اگر ما این مقدمه را بپذیریم (که البته به نظر من اصلاً نمی‌توانیم از این مقدمه فرار کنیم) اینکه انسان‌ها بر اساس باورها، اندیشه‌ها و فکرشان زندگی می‌کنند و اصلاً اگر حکمت نظری و به‌عبارت‌دیگر اگر ایدئولوژیِ اندیشه را نگاه کنید تفکیک‌ناپذیر است؛ یعنی هرکسی به آن نوع نگاه و به آن نوع باورهای شکل‌گرفته در خودش و با آن فهم ساخته‌شده در خودش زندگی می‌کند یعنی اگر با این دید، نگاه کنید، همه آدم‌های روی کره زمین با فلسفه‌شان زندگی می‌کند. اگر این مبنا را بپذیریم که من فکر می‌کنم راهی جز این نیست و شما نمی‌توانید انسان را بین اندیشه‌هایش، باورهایش، اعتقاداتش، شناخت‌هایش و رفتارهایش بُرش بزنید اصلاً امکان برش زدن نیست و اگر این مبنا را در نظر بگیرید رسالت فلسفه این است که این باورها را درست کند. تمام تلاش فلسفه‌ی ما هم این است که باورهای خرافی، باورهای بر اساس تمایلات نفسانی و باورهای حیوانی را کنار بگذارد و باورهای واقع‌بینانه و مرتبط با حقیقت را اصلاح کند، یعنی فلسفه می‌خواهد این باور را اصلاح کند که سعادت را مثلاً فقط در لذت مادی نبینید بلکه در لذت‌های بالاتر از این یعنی در لذت‌های عرفانی و معنوی هم حس کنید لذا نقش عمده فلسفه همین است که این باورها را تصحیح کند تا انسان‌ها بر باورهایی زندگی کنند که به آن‌ها شکل می‌دهد و بر اساس واقعیت‌ها است.

امامی جمعه: اصلاً ازنظر فلاسفه بزرگِ ما فلسفه عین زندگی است و فارابی این موضوع را به‌صراحت مطرح می‌کند و می‌گوید «اگر شما یک نفر را در نظر بگیری که همه آثار ارسطو را خوانده و می‌تواند درس بدهد ولی زندگی او زندگی انسانی نباشد و یک نفر دیگر برعکس هیچ‌کدام از این‌ها را نخوانده و اصلاً سواد آن را هم ندارد ولی زندگی او زندگی انسانی است به نظر من دومی فیلسوف است ولی اولی فیلسوف نیست.» همه حرف من این است که آیا اساتید فلسفه که فلسفه اسلامی درس می‌دهند یا دانشجویان بعد از گذراندن این سه مقطع آیا چنین تلقی از فلسفه پیدا می‌کنند یا خیر؟ نه چنین تلقی ندارند.

شاه نظری: نه‌تنها تلقی بلکه آیا دانشجو وقتی فلسفه می‌خوانَد با وقتی‌که فارغ‌التحصیل می‌شود در سبک زندگی او تغییری حاصل شد یا نشد؟ اگر نشد معلوم می‌شود نقش خود را انجام نداده است.

امامی جمعه: بله فارابی می‌گوید «فلسفه اصلاً برای زندگیِ انسانی داشتن است.» زندگی انسانی داشتن دقیقاً روزمره است یعنی ما در روزمره چطور عمل کنیم؟ این نکته مهمی است یا مثلاً فارابی در کتاب «التنبیه الی سبیل السعاده» می‌گوید تدریس فلسفه باید از کجا شروع شود؟ بعد می‌گوید فلسفه برای جوانان و نوجوانان باید از مباحثی در مورد عدالت، صداقت و دوستی شروع شود چون بحث ما زندگیِ انسانی در فلسفه است. خیلی جالب است که فلسفه کودک را از آن‌طرف آوردیم حالا مشکل ما این شده که اصالت وجود را چطور برای یک کودک دبستانی مطرح کنیم؟ درصورتی‌که فارابی می‌گوید «فلسفه را باید از مباحث مربوط به عدالت و صداقت و دوستی شروع کنید.»

کرباسی‌زاده: افلاطون در رساله «جمهوری» و بعضی دیگر مکالماتش، اعضای بدن انسان را متناظر را با جهان و اجتماع و منتقد است باید فردی که می‌خواهدمسئولیت اجتماعی و رهبری فکری جامعه را عهده‌دار شود چه کلاس‌ها و مراحل و مقدماتی را پشت‌سر گذراند.

امامی جمعه: بله دقیقاً. البته یک نکته وجود دارد، ما واژه فلسفه سیاسی را در فارابی داریم یا مثلاً مفهوم عدالت در مدینه دقیقاً اجتماعی است و با عدالت فردی در زندگی فردی فرق می‌کند. این مفاهیم همیشه در ادوار مختلف تاریخ با واژه‌های مختلف وجود داشته است یعنی معنا و مفهومش وجود داشته است و انسان زندگی اجتماعی داشته و در زندگی اجتماعی او بحث زیبایی و عدالت مطرح بوده یا حتی فارابی جدا از محبت عاطفی از محبت مدنی صحبت می‌کند. این‌ها هیچ‌وقت موردبحث ما در کلاس‌ها نبوده است و همیشه حرف من این بوده که این بحث‌ها هم باید در کنار همان مباحث نظری مطرح شود و ارتباط آن با مباحث نظری موردبحث قرار بگیرد؛ البته من همواره معتقدم که خلأها، نارسایی‌ها و ظرفیت‌هایش شناسایی شود و موردنقد و نقادی قرار بگیرد آن‌وقت ما دقیقاً به بحث ارتباط فلسفه با زندگی روزمره می‌رسیم.

شاه‌نظری: به‌عبارت‌دیگر بحث فلسفه و زندگی از هم جداشدنی نیست و در فلسفه اسلامی و در بحث اینکه نیک‌بختی، سعادتمندی و خوشبختی در چیست ابن‌سینا و فارابی می‌گویند در لذت بردن است. لذت چیست؟ این‌طور معنا می‌کنند که لذت این است که رفتار شما متناسب با وجود شما باشد یعنی مثلاً وقتی چیزی را می‌خورید که با ذائقه شما متناسب باشد می‌گویید لذت‌بخش است، چه خوشمزه است و اگر با ذائقه شما ناسازگار باشد می‌گویید تلخ است. فارابی بعدازآن لذت را آرام‌آرام توسعه می‌دهد و می‌گوید یک لذت در خوردن است و یک لذت از دیدن منظره‌های زیبا و بعد همین‌طور تا لذت‌های عقلی، علمی و معنوی بالا می‌برد و اساساً می‌گوید سعادت و نیکبختی در لذت بردن است، یعنی اگر شما در زندگی‌ات لذت بردی سعادتمند و خوشبخت و نیکبختی هستی.

کرباسی زاده: من فکر کنم اگر فلسفه را به معنای عام کلمه بگیریم دشمن آن یا آفت فلسفه، شتاب ورزی است. آفت فلسفه، پیروی از تمایلات فلسفی است و همه فیلسوفان این را می‌گویند. خیلی جالب است که دکارت در تأمل اول از کتاب «تأملات در فلسفه اولی» آنجا که بحث شک را مطرح می‌کند تا به تأمل دوم برسد یک نکته جالبی دارد که می‌گوید «من صبر کردم تا دوره جوانیم بگذرد، صبر کردم تا فراغت بال پیدا کنم و این‌قدر تأمل و تحمل کردم تا از آن حالت جهالت بیرون بیایم و وقتی فکری را انجام می‌دهم بدانم آن فکر را می‌توان تا حدی به آن اعتماد کرد.» این خیلی مهم است و اصلاً این مباحث با ذات فلسفه ارتباط دارد. کسی هم که فلسفه به جانش افتاد فلسفه دست از سرش برنمی‌دارد و لذا آدم باید تمرین و ممارست کند که این‌ها صفت‌هایی است که اصلاً با ذات فلسفه ارتباط دارد.

ایسنا: تا چه اندازه رفتارهای اجتماعی از نفوذ نگاه فلسفی ما به زندگی شکل می‌گیرد و آیا فلسفه از ما انسان‌های اخلاقی‌تر و شهروندان بهتر و مسئولیت‌پذیر می‌سازد؟ اگر چنین است آیا انسان آرمانی و جامعه آرمانی و مطلوب، انسان و جامعه فلسفی است؟ یا اینکه اگر جامعه با فلسفه نسبت خوبی داشته باشد جامعه‌ی اخلاقی‌تر و هنجاری‌تر خواهد بود؟

امامی جمعه: اگر ما بخواهیم مبنایی و مستند صحبت کنیم ملاصدرا می‌گوید اقتضای فلسفه‌ای که ما داریم عشقِ مردم و تعهد و مسئولیت در برابر مردم و مبارزه با زورگویی است. سهروردی هم جمله‌ای دارد که می‌گوید «ما حکیم را حکیم نمی‌دانیم مگر اینکه بتواند با اراده خود خلع بدن کند.» ملاصدرا نیز چنین جمله‌ای دارد که می‌گوید «ما کسی را حکیم نمی‌دانیم مگر اینکه عشق به عدالت و عشق به صداقت داشته باشد و در برابر زورگویان مقاومت داشته باشد.» بنابراین باید ازنظر ملاصدرا بین ذات و حقیقت حکمت و این مقوله‌ها ارتباط وجود داشته باشد. این دقیقاً یک نوع اخلاق اجتماعی و مبتنی بر عشق به مردم است و جالب است که ملاصدرا روی دیگر فناء فی الله را فنای در خدمت به خلق می‌داند؛ یعنی می‌گوید «شخصی که به مرحله والا رسیده وقتی‌که خدا را عبادت می‌کند چنان عبادت می‌کند که مردمی وجود ندارند و وقتی‌که خدمت به خلایق مردم می‌کند چنان خدمت می‌کند که گویی خدایی وجود ندارد» و این را اقتضای حکمت می‌داند ولی متأسفانه این بحث‌ها اصلاً مطرح نمی‌شود.

شاه نظری: دقیقاً همین جمله را پیامبر گفته است که چون فانی فی الله هست فانی فی الخلق شد یعنی آن‌چنان دلسوز خلق شد و آن‌چنان تحمل و عشق می‌ورزد و غصه می‌خورد که وقتی یک نفر خطا می‌رود گویا او دق می‌کند. برای همین آیه آمد که ما نمی‌خواستیم این‌قدر تو دق کنی که چرا فلانی راه خطا می‌رود. در روایات هم داریم که بهترین عبادت خدمت خلق است.

امامی جمعه: بله و بعد بحث این است که مبانی فکری ما چیست که مقتضیِ این‌ها شده و به این‌ها رسیده است؟ و این مورد باید توضیح داده شود.

شاه نظری: بله نسبت علم و حلم؛ روایت است که پیامبر از سه ویژگی صحبت می‌کند و می‌گوید «الحلم یُرد بالجهلَ الجاهل» یعنی آن‌کسی که نابخردی را از جامعه می‌زداید. درواقع آن سرشتی که می‌شود به زندگی، زیست جمعی داد اخلاق است.

کرباسی زاده: ما الآن در جامعه خود دچار گسست‌ها و شکاف‌های عمیق شدیم و فلسفه باید جایگاه خود را پیدا کند و نسبت خود را با فرهنگ مشخص کند و بازهم باید بگوییم که نسبت بین حکمت نظری و حکمت عملی چیست و بگوییم در فلسفه ما واقعاً همه‌چیز در علامه طباطبایی محقق بود که حکمت نظری و عملیِ او، عرفانِ او و سیر و سلوک او یگانه بود و هیچ‌کدام از آن‌ها فیلم و تظاهر نیست یعنی همه آن‌ها واقعیت است. در فلسفه اسلامی حداقل رابطه بین حکمت نظری و عملی خیلی عمیق است و در دوران اخیر به بحث‌های جدی‌تر نیاز دارد تا بتوانیم به شکاف‌ها بپردازیم.

ایسنا: یعنی تأثیر فلسفه همیشه مثبت است؟ آیا فرد باید از سلامت روان برخوردار باشد تا تأثیر فلسفه، مثبت باشد؟ یعنی آیا فیلسوف بدکردار نداریم؟ تضمینی وجود دارد که تأثیر فلسفه در جهت عادلانه‌تر شدن و اخلاقی‌تر شدن انسان و جامعه باشد؟

کرباسی زاده: نه نمی‌توانیم بگوییم که فیلسوف بدکردار نداریم و اصلاً کتابی هم تحت همین عنوان به فارسی ترجمه‌شده است.

شاه نظری: حکیم بدکردار نداریم.

کرباسی زاده: منتهی منظور نویسنده کتاب این است که فیلسوفانی را در تاریخ فلسفه برشمرده که چه سوءاستفاده‌هایی از مکاتبشان شده است، برای مثال چرا باید هیتلر یا فلان سیاستمدار در حرف‌هایش از فلسفه‌ای به‌طور خاص اسم بیاورد؟ یا اینکه گفته چرا باید کتاب چنین گفت زرتشت اثر نیچه کتاب دعای سربازان هیتلر شود؟ یا چرا مثلاً حرف‌های هیون در انگلستان که در فلان آشوب از آن استفاده شد. این حرف غیر از ذات فلسفه است؛ ولی همان‌ها هم جواب دارد که چرا فلسفه ‌هایدگر بدون هیچ‌گونه مقدماتی مستقیماً منجر به حزب نازیسم شد یا مثلاً خیلی روی فلسفه نیچه کار کردند و با مقدمات عجیب‌وغریب به مانیفست پیروان هیتلر تبدیل شد. این موضوع باید بحث شود و اگر برای فلسفه ذات و ویژگی‌هایی قائل شوند جوابمان حاصل می‌شود

شاه نظری: بله به این مسئله برمی‌گردد که فلسفه را به لحاظ ذات و ویژگی‌هایش را چطور تعریف کنیم.

کرباسی‌زاده: مگر اینکه فرد برای فلسفه، ذات قائل نباشد.

شاه نظری: یا ذات قائل نباشد یا به همان اصطلاحات و مفاهیم اکتفا کند. وقتی منزل علامه طباطبایی در خیابان صفائی بود و به حرم می‌رفت من مکرر در مکرر و بسیار زیاد همراهش می‌رفتم و آدم این را باور و احساس می‌کرد که او حکیم است یعنی احساس می‌کردی که کوه تقوا و زهد و پارسایی و انسانیت و خرد در حال حرکت است. این فرد حکیم است.

ایسنا: دکتر شایگان ‌هم در کتاب «زیر آسمان‌های جهان» این را تفسیر می‌کند.

شاه نظری: و به این فرد حکیم می‌گوییم که در ذات فلسفه بدکرداری به وجود نمی‌آید.

کرباسی زاده: ولی به این معنا نیست که فیلسوفان بدکردار نداریم.

شاه نظری: اما اگر فقط به حمایت از اصطلاحات پرداخته شد مثلاً پزشکی که علمش را دارد، سیگارش را هم می‌کشد و کار دیگرش را هم می‌کند یعنی او فقط جنبه علمی را دارد و نه فلسفه را؛ بنابراین علوم را نباید فقط در سلسله مفاهیم و آگاهی‌های ذهنی تفسیر کرد که آن‌وقت فیلسوف بدکردار هم ممکن است پیدا شود.

امامی جمعه: جالب است که فارابی می‌گوید «اگر فلسفه از مباحثی مثل عدالت و محبت شروع نشود ممکن است فلسفه به آنجایی برسد که فارغ از این حرف‌ها باشد» و بنابراین فارابی می‌گوید «این فلسفه، فلسفه باطلی است.»

کرباسی زاده: اصلاً اکثر فیلسوفان یک بابی راجع به دوستی دارند و این خیلی مهم است که چرا این باب را باز کردند.

ایسنا: به موضوع فرهنگ اشاره کردید، اگر فرهنگ را مکمل وجود انسان و موضوع فلسفه فرهنگ را انسان بدانیم در این مورد فلسفه با ارائه‌ی الگوهایی نوین، چقدر به انسان در شکل­دهی هرچه بهتر زیست‌جهان فرهنگی­اش و خروج از بحران انسانیت کمک کند؟ 

کرباسی زاده: اگر به این موضوع از زاویه‌ای نگاه کنیم که در فلسفه جدید و معاصر غرب به آن پرداخته‌شده آن فلسفه یک جهان‌بینیِ کلی است. آقای دکتر داوری در بحثشان درباره نیچه مثالی می‌زدند و می‌گفتند که «فکر نکنید اگر ما اینجا درباره نیچه و هایدگر صحبت می‌کنیم منظورمان این است که اگر به آلمان رفتید همه مردم در آنجا دقیقه می‌دانند که نیچه چه چیزی گفته است، حتی بعضی از آن‌ها هم اسم او را هم نشنیده‌اند، اما مهم این است که آن‌ها فرهنگی را تشکیل دادند که حتی آن زیست‌شناس هم به فهم آن مبنا لابد و ناگزیر است.» یعنی تأثیرگذار است، اما متأسفانه فلسفه این نقش را در جامعه ما ندارد و اصلاً پرداختن به واژه فرهنگ و یا اینکه اساساً افلاطون و ارسطو چه تعریفی از آن داشتند و الآن در نظام اجتماعی و سیاسی چه جایگاهی ما دارد بحث پیچیده‌ای دارد.

شاه نظری: بله چون فرهنگ خیلی معنای وسیعی دارد. اگر این جمله را در راستای پرسش شما بگنجانیم که اگر فرهنگ را در خصوص فرد، انسان، فرهیختگی تعبیر کنیم اینجاست که نقش حکمت بسیار مؤثر است لذا اگر به حکیمان خود نگاه کنیم فرهیخته هستند.

کرباسی زاده: تأثیرگذاری اجتماعی آن خیلی مهم است.

شاه نظری: اگر این مبنا را قرار دهیم همان خرد را رشد دادن و تعقل را رشد دادن است. اگر ما بازتاب یک شیء را برخاسته از درونش تلقی کنیم آن‌وقت این فرهیختگی که بازتاب است، برخاسته از آن درونِ تعقل‌گرای خردورز است و اینجا نقش فلسفه خیلی مهم است.

کرباسی زاده: شاید جایگاه خیلی از دانش‌ها در فرهنگ مشخص است ولی جایگاه فلسفه در فرهنگ چیست؟ نسبت آن با فرهنگ چیست؟

امامی جمعه: یکی از نسبت‌های خاص بین فلسفه و فرهنگ این است که فلسفه قائل است به اینکه تعلیم و تربیت نباید بر اساس تقلید استوار باشد یعنی اینجا بحث عادت و تقلید مطرح است که خیلی مهم است، یعنی اینکه همواره نگاه قشری از مردم فقط و فقط به دهان دیگران باشد و هیچ قدرت حلاجی کردن و بالا و پایین کردن مطلب وجود نداشته باشد که این در زندگی خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی خیلی تأثیر دارد. اولین جمله ملاصدرا در ابتدای اسفار این است که «تعلیم و آموزش نباید بر اساس تقلید استوار باشد» و در طلب برهان و دلیل بودن، اقتضای اولیه فلسفه است که اصلاً باید تعلیم داده شود، منتهی از کِی باید تعلیم داده شود؟ ملاصدرا می‌گوید از کودکی.

کرباسی زاده: نبودن پرسش یعنی مرگ فلسفه.

شاه نظری: دقیقاً. شما باید تعقل را به‌جای تقلید، تفکر را به‌جای تعصب، روش نو را به‌جای عادت به کار ببرید؛ اگر این سه واژه را در آموزش جابه‌جا کنید، مشکل فلسفه حل می‌شود.

ایسنا: دراین‌بین، نهاد تعلیم و تربیت برای اینکه با مشکلات جدی و سطحی‌نگری روبه‌رو نشود و در علوم و دانش‌ها تعمق ایجاد کند چطور می‌تواند از فلسفه استفاده کند؟ مثلاً مهندس یا پزشکِ ما و سایر مشاغلی که از رشته‌های دانشگاهی ایجاد می‌شوند با تعمق و دانش عمیق‌تری به جامعه وارد شوند؟ آیا باید در دانشگاه‌ها تعلیمات فلسفه را وارد کرد یا روش دیگری وجود دارد؟

امامی جمعه: تلقی ما از فلسفه نباید صرفاً مطالب فلسفه باشد. اینکه مثلاً جواب یک نفر به سؤال شما مثبت باشد، ولی نتیجه بگیریم که یک دوره اصالت وجود و وحدت وجود و مانند آن را برای دانشجویانِ مثلاً زیست‌شناسی هم بگذاریم؟ موضوع این است که باید ساحت‌های مختلف حکمت متعالی که متناسب با آن رشته‌ها است را در نظر بگیریم مثلاً ملاصدرا بحث‌هایی درباره نسبت فلسفه با طبیعت و نسبت فلسفه با زمین دارد که می‌گوید زمین را باید اکرام کرد، به زمین باید احترام گذاشت و حتی می‌گوید زمین را باید دلسوزتر از مادر دانست چون مادر، تو را در یک‌جهت و آن‌هم برای مدتی تغذیه کرده است ولی زمین از چند جهت تو را تغذیه می‌کند بنابراین باید زمین را اکرام کرد.

شاه نظری: بله زمین عمر را تغذیه می‌کند.

کرباسی زاده: در آثارالباقیه ابوریحان ‌هم آمده است.

امامی جمعه: البته این‌ها نه به‌صورت خام و ساده بلکه باید بحث و استخراج شود، نظریه‌سازی و سیستم سازی شود. منظور این است که اگر ما مُراد از فلسفه را تحقیق و برهان و استدلالی بودن و تفکر روشمند و نظام‌مند بدانیم آن‌ها را ما برای دانشجوی هر رشته‌ای قرار دهیم به درد او می‌خورد و مفید و مناسب است.

کرباسی زاده: مورد پرسش هم برای آن‌ها هست، این موضوع الآن مدت‌هاست مبتلابه اکثر بچه‌های فلسفه است؛ قبلاً در نظام آموزشیِ ما درس منطق برای دانشجویان وجود داشت یعنی از گروه فلسفه‌ی ما می‌رفتند و منطق را برای بچه‌های پزشکی می‌گفتند ولی بعد کم‌کم درس اختیاری شد و بعد هم آن را برداشتند. بخشی از این نظام آموزشی، تقلید از نظام آموزشی غرب است و هنوز در بعضی از رشته‌ها مثلاً رشته‌های فنی و مهندسی و پزشکی و غیره یکسری از واحدهایی با عنوان منطق، تفکر انتقادی و تفکر خلاق واقعاً لازم است. الآن بچه‌های پزشکی به ما مراجعه کردند و ما گاهی در خانه حکمت برای آن‌ها این دوره‌ها را تحت عنوان تفکر خلاق یا تفکر انتقادی و امثال آن‌ها می‌گذاریم یا مثلاً به منطق نیاز دارند. من فکر می‌کنم فلسفه و منطق برای سایر رشته‌ها هم لازم است و به درد همه رشته‌ها می‌خورد و آن‌ها گاهی سؤالاتی دارند که اگر این مقدار اطلاعات را داشتند می‌توانستند آن سؤالات را جواب دهند. من فکر می‌کنم این موضوع باید یک‌بار دیگر در سیستم آموزشی احیا شود یا اینکه اگر کل آن را تحت عنوان یک تفکر روش‌مند در نظر بگیریم بالاخره آن‌ها ‌هم حق دارند که بدانند و درواقع این نیاز وجود دارد.

شاه نظری: من این‌طور مثال می‌زنم، اینکه در تعامل و ارتباط علوم با یکدیگر لازم است و هیچ شکی در آن نیست اما اگر بتوانیم به ذهنِ همان علم حرف بزنیم مثلاً فرض کنید که من می‌خواهم مبحث خدا را برای بچه‌های دبستانی یا دبیرستانی بگویم و از برهان صدیقین و ابن‌سینا صحبت کنم، چون آن‌ها مفاهیم و پیش‌فرض آن را ندارد این موضوع خسته‌کننده است و جا نمی‌افتد، اما وقتی می‌آییم همین مسئله را برای یک دانشجوی زیست‌شناسی و مثلاً در خصوص ترکیب بافت یک چشم بیانی می‌کنیم قضیه فرق می‌کند.

کرباسی زاده: این همان شیوه آموزشِ تفکر به جوان‌ها است، یعنی آن‌ها دیگر این شیوه را قبول ندارند که یک معلم بایستد و حرف بزند و حتی مباحث دینی را در قالب شیوه جدید به‌صورت جمعی کار می‌کنند و اینجاست که فلسفه‌های مضاف به درد می‌خورد یعنی آن‌ها در فلسفه مضاف خیلی حرف برای گفتن دارند.

شاه نظری: بله خیلی کارآمد است.

لینک کوتاه:
https://www.payamesepahan.ir/Fa/News/382170/

نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield
مخاطبان عزیز به اطلاع می رساند: از این پس با های لایت کردن هر واژه ای در متن خبر می توانید از امکان جستجوی آن عبارت یا واژه در ویکی پدیا و نیز آرشیو این پایگاه بهره مند شوید. این امکان برای اولین بار در پایگاه های خبری - تحلیلی گروه رسانه ای آریا برای مخاطبان عزیز ارائه می شود. امیدواریم این تحول نو در جهت دانش افزایی خوانندگان مفید باشد.

ساير مطالب

نیاز اصفهان به حمایت و دیپلماسی در حوزه کلان هنر و تئاتر

افزایش 43 درصدی پرونده های صلح و سازش در اصفهان

خداحافظی با بنزین سوپر

ارسال 18 اثر به سی و چهارمین جشنواره تئاتر استان اصفهان

دستگیری عوامل اصلی ناامن‌سازی جاده‌ها در جنوب کشور

بیانیه بسیج دانشجویی مهاباد بمناسبت گرامیداشت روز دانشجو

خداحافظی با بنزین سوپر در ایران

لغت‌نامه جام جهانی قطر منتشر شد

آپدیت اندروید 13 برای گلکسی A13 5G، گلکسی A51 5G و XCover 5 منتشر شد

قیمت طلا، سکه و ارز 15 آذرماه 1401؛ طلا و سکه عقب نشینی کردند

پرداخت حقوق کارکنان دولت در سال آینده بر اساس میزان بهره‌وری صورت می‌گیرد

دیدار چهره به چهره مدیرکل بنیاد استان گیلان با جامعه ایثارگری

رفع مشکلات جامعه ایثارگری نیاز به مدیریت جهادی و تلاش شبانه‌روزی دارد

شهدا درس ایثار را از مکتب ائمه اطهار(ع) آموختند

اجرای 5 اثر راه‌یافته به جشنواره تئاتر استان اصفهان

خداحافظی با بنزین سوپر پس از عرضه بنزین یورو 5 در ایران

برنامه هیأت‌های اصفهان همزمان با دهه اول فاطمیه

رئیس جمهوری کره جنوبی: اعتصاب کامیون‌داران شبیه تهدیدات اتمی کره شمالی است

سی‌وچهارمین جشنواره تئاتر استان اصفهان تشریح شد

احتمال خداحافظی بنزین سوپر در آینده نزدیک

تفاهم‌نامه همکاری بین دانشگاه هنر اصفهان و ترانسیلوانیای رومانی امضا شد

بیش از 10 هزار قرارداد پژوهشی ارتباط با دانشگاه و جامعه در دانشگاه‌ها اجرا شده است

کامیون‌دارانی که توسط اغتشاشگران مورد تعرض قرار گرفته‌اند جبران خسارت می‌شوند

هوای اصفهان ناسالم برای گروه‌های حساس

دستگیری عوامل اصلی ناامن سازی جاده‌ها در جنوب کشور

خداحافظی با بنزین سوپر در ایران/ بنزین یورو 5 چه زمانی تزریق می‌شود؟

بازگشایی 3 نماد معاملاتی در بازار فرابورس ایران

اضافه شدن 2 پلاتوی جدید در پردیس هنر اصفهان

پدر شهیدان خیبری دهاقان آسمانی شد

بنزین سوپر از جایگاه های سوخت می رود | این نوع بنزین جایگزین می شود

کشف 100 میلیارد اموال مسروقه از مخفیگاه سارقان منازل در اصفهان

‌میزبان سی‌و‌چهارمین جشنواره تئاتر ‌اصفهان مشخص شد

اجرای برنامه‌های سلامت‌محور در مراکز نگهداری معلولین منطقه 4

برنامه مسابقات لیگ برتر بسکتبال بانوان در هفته‌های هشتم و نهم

پر آب شدن رودخانه خلیفان در پی بارش‌های اخیر

سیر تا پیاز زندان‌های سیاسی پهلوی در یک کتاب

3 معبر اصلی منطقه 14 مناسب‌سازی شد

دست پژوهشگران از شعر زنان جنوبی خالی است!

مذاکرات اپل برای انتقال تولید آی‌پد به هند

بازی/ Super Starfish؛ در دنیایی انتزاعی امتیاز بگیرید

قیمت شیائومی واچ S2 و هدفون شیائومی بادز 4 لو رفت

وجود 50 نقطه حادثه‌خیز در ارومیه

پیش‌بینی یخبندان و وارونگی دما در استان البرز

کشف 16 دستگاه تولید ارز دیجیتال قاچاق در آران‌وبیدگل

مهار شعله‌های آتش در کارگاه تزریق پلاستیک خمینی‌شهر

صفحه نخست روزنامه‌های اصفهان، 15 آذر

کاهش 62 درصدی حوادث ناشی از کار در بخش ساختمان ایلام

52 درصد جمعیت استان زنجان تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی است

بیش از 300 میلیارد تومان تسهیلات اشتغالزا توسط صندوق کارآفرینی امید لرستان پرداخت شد

مدیرکل آموزش فنی و حرفه‌ای زنجان: ایجاد مراکز هدایت شغلی در دانشگاه‌ها ضروری است