پیام سپاهان - وطن امروز / «این میز را ایران میچیند!» عنوان سرمقاله در روزنامه وطن امروز به قلم علی کاکادزفولی است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
امروز در شهر شنژن چین اتفاقی رخ میدهد که شاید تصویر روشنی از دگرگونی مناسبات قدرت در جهان باشد.
ولادیمیر پوتین، شی جینپینگ و دونالد ترامپ، رؤسای جمهور 3 کشور بزرگ جهان قرار است در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه بر سر یک میز بنشینند. دستور کار این نشست، موضوعات بزرگی همچون تسلیحات هستهای و مناسبات میان واشنگتن، مسکو و پکن را در بر میگیرد اما در میان این پروندهها نام قدرتی به چشم میخورد که هیچ صندلیای در آن جلسه ندارد؛ جمهوری اسلامی ایران! طنز گزنده تاریخ آن است که روزگاری واشنگتن میکوشید تهران را به دلیل مناسباتش با قدرتهای بزرگ تحت فشار قرار دهد اما اکنون خود ناچار شده برای تکمیل فشار بر ایران، سراغ همان قدرتها برود. قاعدتا در منطق سلسلهمراتبی نظم آمریکایی، این ایران بود که باید هزینه نزدیکی به روسیه و چین را میپرداخت اما امروز واشنگتن باید درباره تحریم بانکهای بزرگ چین و محدود کردن همکاریهای راهبردی روسیه با ایران تصمیم بگیرد.
ایران از کشوری که آمریکا میخواست روابطش با قدرتهای بزرگ را کنترل کند، به موضوعی تبدیل شده که کنترل آن، مستلزم تغییر رفتار همان قدرتهاست. این وارونگی معنادار، از تحولی عمیق در جایگاه راهبردی جمهوری اسلامی حکایت دارد؛ تحولی که حتی محافل امنیتی نزدیک به واشنگتن نیز ناچار به اعتراف به آن شدهاند.
الف- اعتراف دشمن به جغرافیای تازه قدرت ایران
25 آبان، مؤسسه امنیت ملی یهودی آمریکا (JINSA) از مراکز شناختهشده حامی سیاستهای سختگیرانه علیه تهران، گزارشی با عنوان «برای جلوگیری از تسلیح مجدد ایران، ترامپ باید با روسیه و چین مقابله کند» منتشر کرد.
نویسنده گزارش، «جونا برودی» در آستانه نشست شنژن به تناقضی اعتراف میکند که تمام معماری فشار واشنگتن را زیر سؤال میبرد؛ آمریکا از یک سو میکوشد مسیرهای اقتصادی و فناوری ایران را مسدود کند و از سوی دیگر، برای حفظ مناسبات خود با قدرتهای بزرگ، از اعمال شدیدترین فشارها بر شبکههای چینی و روسی مرتبط با تهران می پرهیزد. طواشنگتن پس از آغاز جنگ، عملیات موسوم به «خشم اقتصادی» را علیه شبکههای نفتی ایران راه انداخت و 2 شهریور نیز کارزار تازهای را با عنوان «طرد اقتصادی» آغاز کرد. اسکات بسنت، وزیر تروریست خزانهداری آمریکا هنگام معرفی این عملیات مدعی شد هدف واشنگتن قطع تمام شریانهای اقتصادی ایران است.
با این حال، هنوز 3 ماه از آن تهدید نگذشته که مؤسسه JINSA به ترامپ هشدار میدهد بدون همراه کردن روسیه و چین، بازسازی توان ایران ادامه خواهد یافت. معنای سیاسی این هشدار را باید از زاویهای متفاوت خواند؛ مساله آن نیست که واشنگتن برای مهار ایران سراغ روسیه و چین رفته و اکنون سرنوشت تهران به تصمیم رهبران این 2 کشور گره خورده است، اتفاقا حقیقت ماجرا درست در نقطه مقابل قرار دارد؛ این دامنه قدرت و نفوذ راهبردی جمهوری اسلامی ایران است که از مرزهای جغرافیایی کشور عبور کرده و تا مناسبات اقتصادی و امنیتی 2 قدرت بزرگ جهان امتداد یافته است. آمریکا که روزگاری تصور میکرد میتواند با محاصره اقتصادی و فشار نظامی، ایران را به کشوری منزوی و بیاثر تبدیل کند، اکنون با واقعیتی روبهرو شده که در آن، برای تکمیل فشار بر تهران باید شبکههای مالی چین و روابط راهبردی روسیه را نیز در محاسبات خود وارد کند. تفاوت این 2 برداشت، تفاوت میان کشوری وابسته به اراده دیگران و قدرتی مستقل است که اراده و موقعیت آن بر محاسبات دیگران اثر میگذارد. شاید روشنترین نشانه ارتقای جایگاه راهبردی جمهوری اسلامی را باید در همین جابهجایی تاریخی جستوجو کرد.
ب- اژدهای چینی در تله تحریمهای ضدایرانی آمریکا
روشنترین صحنه این ناتوانی ساختاری، در شبکه پیوندهای انرژی و مالی تهران و پکن رقم خورده؛ نقطهای که واشنگتن برای خفه کردن درآمدهای نفتی ایران، با دیواری بتنی از جنس منافع دومین اقتصاد بزرگ جهان برخورد کرده است. بر پایه گزارش رسمی ۸ اردیبهشت امسال وزارت خزانهداری آمریکا، چین پیش از تشدید محدودیتهای پساجنگ، خریدار ۹۰ درصد کل نفت صادراتی ایران بود و بخش اعظم این جریان عظیم هیدروکربوری از مسیر پالایشگاههای مستقل چینی موسوم به «تیپات» عبور میکرد؛ شبکهای انعطافپذیر و غیرمتمرکز که کارزار تحریمی غرب با شلیک کور به صدها شرکت و نفتکش موفق به انهدام آن نشد.
شدت این تقابل ۴ اردیبهشت به اوج رسید؛ هنگامی که خزانهداری آمریکا مجتمع عظیم پالایشگاهی «هنگلی» در دالیان را به اتهام مبادلات میلیاردی با نفت ایران در فهرست سیاه قرار داد و همزمان حملهای تحریمی علیه ۴۰ شرکت کشتیرانی و شناور را عملیاتی کرد. با این حال، تجارت انرژی صرفا حمل بشکههای نفت نیست، بلکه زنجیرهای تنیده در بیمه، مبادلات بانکی، لجستیک و صنعت چین است. از همین رو گزارش ۲۵ آبان JINSA با لحنی نگران، از تعلل ترامپ در تحریم بانکهای غولپیکر دولتی چین انتقاد کرده و خشمگینانه خواستار کشیده شدن دامنه مجازاتها به قلب نظام پولی چین شده است.
پ- ریشه دست به عصا راه رفتن واشنگتن کجاست؟
پاسخ را باید در حجم سرسامآور وابستگی متقابل اقتصادی جستوجو کرد. بر اساس آمار رسمی دفتر نماینده تجاری ایالات متحده (USTR) حجم مبادلات کالا و خدمات میان آمریکا و چین در سال ۲۰۲۵ میلادی به ۴۹۴,۶ میلیارد دلار رسید که رقمی نزدیک ۳۰۹ میلیارد دلار آن، حاصل وابستگی بلامنازع زنجیره تأمین آمریکا به واردات از چین بود. ورود به فاز تحریم بانکهای رده اول پکن برای مسدودسازی پول نفت ایران، به معنای پرتاب نارنجک به اتاق تسویهحسابهای مالی بینالمللی و نابودی هزاران بنگاه صنعتی و تجاری در داخل خاک آمریکاست. ایران با پیوند زدن بازارهای نفتی خود به ساختار تجاری دومین اقتصاد جهان، خط مقدم دفاعی خود را به خاک حریف کشاند.
ت- شطرنج مسکو - واشنگتن در کیش تهران
در جبهه روسیه، این وارونگی تاریخی ابعادی آشکارتر و ژئوپلیتیکتر به خود میگیرد. امضای توافقنامه جامع مشارکت راهبردی 20 ساله میان تهران و مسکو در ۲۸ دی ۱۴۰۳ که زیرساختهای بانکی، انرژی، ترانزیتی و دفاعی 2 کشور را در الگویی بلندمدت تثبیت کرد، عملا واشنگتن را به ورطه یک شطرنج چندمجهولی کشانده است.
نمود عینی این بحران برای اتاق جنگ آمریکا در تصمیم ۲۳ شهریور امسال خزانهداری نمایان شد که واشنگتن مجبور شد بانک بزرگ «ویتیبی» (VTB) روسیه را به اتهام همکاری مالی با ایران و برقراری روابط کارگزاری مستقیم با شبکه بانکی تحریمشده کشورمان هدف تحریم قرار دهد. قرار گرفتن دومین غول بانکی روسیه زیر تیغ تحریمهای خاص ایران، نشان داد عمق نفوذ مالی تهران تا چه اندازه معادلات سنتی غرب را درهم کوبیده است.
فلج راهبردی واشنگتن زمانی عیانتر میشود که پرده از دوگانگی مضحک کاخ سفید کنار رود. ترامپ در همان حال که میکوشد خطوط همکاری نظامی تهران و مسکو را قطع کند، برای زنده نگه داشتن روزنههای دیپلماتیک در پرونده اوکراین و کنترل تورم جهانی انرژی، ناگزیر به کرملین باج میدهد.
کاخ سفید ۲۴ مهر رسما بخشهای کلیدی قانون موسوم به «تحریم روسیه و ایران» را معاف کرد؛ قانونی که وضع تعرفههای جهنمی تا سقف ۵۰۰ درصد بر کالاهای روسی را الزامی میکرد. وزارت خزانهداری نیز تنها چند روز پیش از آن -۱۷ مهر- معافیت تحریمی معاملات مرتبط با گازوئیل صادراتی روسیه را تا بهار ۱۴۰۶ تمدید کرد.
این آشفتگی، طراحان امنیت ملی آمریکا را با بنبستی مرگبار مواجه کرده است. واشنگتن برای متوقف کردن همکاری با تهران باید مسکو را تحت فشار حداکثری بگذارد اما تشدید این فشار، پرونده شکننده اوکراین و جریان انرژی جهان را منفجر میکند. نویسنده JINSA در اوج استیصال پیشنهاد میدهد کاخ سفید تمدید امتیازات تحریمی به روسیه را به متوقف کردن همکاریهای نظامی با تهران مشروط کند. این پیشنهاد خود سندی آشکار بر سنگینی وزن استراتژیک جمهوری اسلامی است، زیرا آمریکا برای مهار ایران ناچار است ابزارهای چانهزنی خود را در بزرگترین بحران امنیتی قاره اروپا (اوکراین) هزینه کند.
اگر ایران متکی بر بنیانهای خودبنیاد قدرت ملی نبود، ارتباطات شرقیاش هرگز نمیتوانست آمریکا را چنین دچار سردرگمی کند. بر پایه گزارش اخیر مؤسسه امنیت ملی یهودی آمریکا، فشارهای نظامی و اقتصادی، با وجود خسارتهای واردشده، لزوما به معنای از میان رفتن ظرفیتهای بنیادین دفاعی و توان بازسازی ایران نبوده است.
آنچه در محاسبات واشنگتن اهمیت یافته، برخورداری جمهوری اسلامی از مجموعهای از توانمندیهای بومی، دانش فنی، تجربه صنعتی و ظرفیتهای سازمانی است که طی دههها شکل گرفته و به آسانی از میان نمیرود. همین پشتوانه داخلی است که به ایران امکان میدهد با حفظ استقلال راهبردی، همکاریهای خود با قدرتهایی همچون چین و روسیه را در جهت تقویت توان ملی به کار گیرد. از این منظر، روابط تهران با مسکو و پکن را نباید منشأ اصلی قدرت ایران دانست، بلکه ابزاری برای گسترش دامنه اثرگذاری قدرتی است که ریشههای آن در داخل کشور قرار دارد.
ث- استقلال ایران، کابوس معماران محاصره
در این میان، نخبگان غرب مدام در تله تبلیغات خودساخته گرفتار میشوند و ایران را متغیری وابسته به شرق فرض میکنند، در حالی که بنیان امنیت ملی جمهوری اسلامی بر استقلال راهبردی بنا شده است.
متن توافق 20 ساله با مسکو بهترین شاهد بر این مدعاست. برخلاف پیمانهای دستهجمعی روسیه با بلاروس یا اعضای پیمان امنیت جمعی (CSTO) توافق تهران - مسکو به هیچوجه متضمن بند دفاع متقابل نیست.
این استقلال، واشنگتن را به جنون کشانده است. دیپلماتهای کاخ سفید با بازیگری مواجهند که اراده سیاسیاش نه با سیگنالهای پکن کانالیزه میشود و نه با داد و ستدهای احتمالی کرملین در پروندههای دیگر به معامله گذاشته خواهد شد.
آمریکا که روزگاری در سودای محاصره ایران، برای تنبیه پکن و مسکو خط و نشان میکشید، امروز برای بستن یک شریان کوچک تهران، باید آینده روابط نیم تریلیون دلاری با چین و پرونده مرگ و زندگی اوکراین در روسیه را گروگان بگذارد. نشست شنژن آغازنشده، پایان یافته، زیرا محاسبات واشنگتن پیشاپیش در تله افتاده است.
واشنگتن دیگر قادر نیست پرونده ایران را منهای کل نظم بینالملل بررسی کند. آمریکا که میخواست ایران را در نقشه جغرافیاییاش حبس کند، اکنون برای اعمال اراده خود، در نقشه پیچیده روابط 3 قدرت بزرگ زمینگیر شده است. صندلی ایران در شنژن خالی است اما سایه بلند بازدارندگی جمهوری اسلامی بر تمام تصمیمات آن میز سنگینی میکند.