پیام سپاهان - اصفهان-مدیرکل میراث‌فرهنگی اصفهان گفت: پیشنهاد من معرفی ظرفیت‌های فرهنگی زاینده‌رود در پهنه‌ای بیش از ۳۰۰ هکتار با محوریت زندگی عشایری بود، نه چرای دام در حریم شهری و پل‌های تاریخی.
امیر کرم‌زاده در گفتگو با خبرنگار مهر، در توضیح اظهارات اخیر خود درباره حضور گوسفندان در بستر خشک زاینده‌رود اظهار کرد: زاینده‌رود را نباید صرفاً به محدوده‌ای که آب در آن جریان دارد یا بخش شهری و پل‌های تاریخی اصفهان محدود کرد؛ این رودخانه پهنه‌ای طبیعی، تاریخی، فرهنگی و زیست‌محیطی است که در طول تاریخ، حیات اجتماعی، اقتصادی و معیشتی سکونتگاه‌های پیرامون خود را شکل داده است.
وی افزود: آنچه در اظهارات قبلی مورد توجه من بود، ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی پهنه گسترده زاینده‌رود و امکان بهره‌گیری مسئولانه از جلوه‌های زندگی بومی و عشایری در محدوده‌های مناسب آن بود. پهنه‌ای که درباره آن صحبت کردم، بنا بر برآورد مطرح‌شده، بیش از ۳4۰ هکتار وسعت دارد و نمی‌توان آن را با محدوده شهری رودخانه یا عرصه‌های پیرامون سی‌وسه‌پل و پل خواجو یکسان در نظر گرفت.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان تصریح کرد: پیشنهاد من به معنای ورود گله‌های دام به محدوده شهری، حریم پل‌های تاریخی یا عرصه‌های حساس زیست‌محیطی نبوده است. این محدوده‌ها از ارزش‌های تاریخی، منظرین و اکولوژیک برخوردارند و هرگونه فعالیت در آن‌ها باید تابع ضوابط حفاظتی و مقررات دستگاه‌های مسئول باشد.
کرم‌زاده با اشاره به پیوند تاریخی زندگی جوامع محلی با زاینده‌رود اظهار کرد: این رودخانه در طول قرن‌ها صرفاً مسیر انتقال آب نبوده، بلکه در شکل‌گیری کشاورزی، دامداری، سکونتگاه‌ها، نظام‌های معیشتی و مناسبات اجتماعی مناطق پیرامونی نقش داشته است. از این منظر، شناخت تاریخ زاینده‌رود بدون توجه به ارتباط آن با فعالیت‌های انسانی و شیوه‌های زیست جوامع محلی، تصویری کامل از گذشته این پهنه ارائه نمی‌کند.
وی افزود: اسناد تاریخی مربوط به نظام تقسیم آب زاینده‌رود، از جمله طومار منسوب به شیخ بهایی، از پیوند دیرینه مدیریت آب با سازمان‌دهی فعالیت‌های اقتصادی و معیشتی در مناطق مختلف حوضه حکایت دارد. زاینده‌رود را باید در پیوند میان طبیعت، تاریخ و زندگی مردمان پیرامون آن مطالعه کرد، البته وجود سابقه تاریخی یک فعالیت، به‌تنهایی به معنای مجازبودن تکرار آن در شرایط و ضوابط امروز نیست.
مدیرکل میراث‌فرهنگی اصفهان با اشاره به مستندات تصویری موجود از زندگی سنتی در حاشیه زاینده‌رود گفت: در مجموعه عکس‌های آنتوان سوروگین که در آرشیو موزه ملی هنرهای آسیایی مؤسسه اسمیتسونین نگهداری می‌شود، تصویری از چوپانی همراه با گوسفندان در کناره زاینده‌رود اصفهان وجود دارد که سی‌وسه‌پل نیز در پس‌زمینه آن دیده می‌شود. اطلاعات ثبت‌شده در این آرشیو، عکس را متعلق به بازه زمانی ۱۸۸۰ تا دهه ۱۹۲۰ معرفی می‌کند و توضیح مجموعه نیز زمان احتمالی ثبت آن را اوایل قرن بیستم می‌داند.
وی تأکید کرد: اهمیت این سند در نشان‌دادن بخشی از سیمای اجتماعی و تاریخی پیرامون زاینده‌رود و پیوند زندگی شبانی با منظر رودخانه است؛ اما نباید از یک عکس تاریخی، مجوزی برای چرای دام در هر نقطه از بستر یا حریم رودخانه در شرایط کنونی برداشت کرد. شرایط اکولوژیک، نوع و تراکم پوشش گیاهی، وضعیت خاک، تعداد دام و مدت حضور آن‌ها باید پیش از هرگونه تصمیم‌گیری به‌صورت کارشناسی بررسی شود.
قطع جریان آب به معنای از بین رفتن کارکردهای طبیعی رودخانه نیست
کرم‌زاده با اشاره به ضرورت توجه به ملاحظات زیست‌محیطی زاینده‌رود بیان کرد: خشک‌شدن جریان آب به معنای از بین رفتن کارکردهای طبیعی رودخانه نیست. بستر رودخانه، پوشش گیاهی حاشیه‌ای، خاک و زیستگاه‌های وابسته به جریان‌های فصلی، اجزای یک سامانه به‌هم‌پیوسته هستند و حتی در دوره‌های بی‌آبی نیز ارزش اکولوژیک خود را حفظ می‌کنند.
وی افزود: حضور دام در یک عرصه طبیعی، متناسب با تعداد دام، مدت توقف، نوع پوشش گیاهی و وضعیت خاک می‌تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد. چرای کنترل‌نشده، لگدمال‌شدن پوشش گیاهی، فرسایش خاک و تجمع فضولات از جمله مخاطراتی است که باید در ارزیابی کارشناسی مورد توجه قرار گیرد. از این رو، هرگونه استفاده احتمالی از ظرفیت‌های این پهنه باید با نظر کارشناسان محیط‌زیست، منابع طبیعی، جهاد کشاورزی و سایر دستگاه‌های مسئول انجام شود.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان با تأکید بر ماهیت فرهنگی پیشنهاد مطرح‌شده گفت: گردشگری عشایری فرصتی برای معرفی میراث زنده، شیوه‌های سنتی زندگی، فرهنگ کوچ، دامداری، خوراک و صنایع‌دستی جوامع بومی است. بسیاری از کودکان و نوجوانان امروز امکان آشنایی مستقیم با این جلوه‌های فرهنگی را ندارند و طراحی برنامه‌هایی ضابطه‌مند می‌تواند به شناخت بهتر هویت تاریخی و اجتماعی منطقه کمک کند.
وی ادامه داد: منظور از این پیشنهاد، بررسی امکان اجرای یک برنامه گردشگری فرهنگی در عرصه‌ای مناسب و از پیش تعیین‌شده است؛ عرصه‌ای که از نظر زیست‌محیطی ظرفیت پذیرش چنین فعالیتی را داشته باشد و با حریم آثار تاریخی، منظر فرهنگی رودخانه و حقوق عمومی تعارض پیدا نکند. حتی برپایی چادر عشایری، معرفی شیوه‌های سنتی دامداری و عرضه صنایع‌دستی و خوراک بومی نیز باید با مجوزهای قانونی و نظارت دستگاه‌های ذی‌ربط صورت گیرد.
کرم‌زاده با بیان اینکه اداره‌کل میراث‌فرهنگی به‌تنهایی اختیار تصمیم‌گیری درباره فعالیت‌های زیست‌محیطی در بستر و حریم رودخانه را ندارد، اظهار کرد: حفاظت و مدیریت زاینده‌رود مسئولیتی فرابخشی است. سازمان حفاظت محیط‌زیست، منابع طبیعی، جهاد کشاورزی، شرکت آب منطقه‌ای، مدیریت شهری و دستگاه‌های متولی میراث‌فرهنگی، هر یک مسئولیت‌ها و صلاحیت‌های مشخصی دارند. هر پیشنهاد برای فعالیت گردشگری یا فرهنگی در این محدوده باید از نظر مالکیت، بستر و حریم رودخانه، ظرفیت اکولوژیک، ایمنی، ضوابط میراثی و مجوزهای قانونی بررسی شود.
وی افزود: موضوع اصلی تبدیل ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی زاینده‌رود به فرصتی برای معرفی هویت این رودخانه و رونق گردشگری مسئولانه است، نه عادی‌سازی مداخله بدون ضابطه در بستر طبیعی آن. میان بهره‌گیری مسئولانه از ظرفیت‌های یک پهنه طبیعی و بهره‌برداری فاقد ارزیابی و مجوز، تفاوت اساسی وجود دارد.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان با انتقاد از نحوه بازتاب اظهاراتش گفت: متأسفانه با تقطیع هدفمند صحبت‌ها و حذف بخش‌هایی که ناظر بر معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری پهنه گسترده رودخانه و رونق گردشگری عشایری بود، تلاش شد موضوع اصلی به چرای دام در محدوده شهری و مجاورت پل‌های تاریخی نسبت داده شود؛ در حالی که این دو موضوع اساساً با یکدیگر تفاوت دارند.
کرم‌زاده افزود: به نظر می‌رسد این شیطنت رسانه‌ای با انتخاب و انتشار تصویری از گله گوسفندان در مجاورت سی‌وسه‌پل و پیوند دادن آن با اظهارات من، درصدد القای برداشتی وارونه از اصل پیشنهاد بوده است. موضوعی که مطرح کردم، معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری پهنه‌ای بیش از ۳4۰ هکتاری از زاینده‌رود و امکان نمایش جلوه‌هایی از زندگی عشایری در محدوده‌ای مناسب و با رعایت ضوابط قانونی و زیست‌محیطی بود، نه تأیید چرای دام در حریم شهری، عرصه‌های تاریخی یا محدوده پل‌های سی‌وسه‌پل و خواجو.
وی تصریح کرد: تقلیل چنین پیشنهادی به موضوع چرای دام در کنار آثار تاریخی، نادیده‌گرفتن تفاوت میان پهنه گسترده رودخانه و محدوده‌های حساس شهری و میراثی است. انتظار می‌رود در بازتاب اظهارات مسئولان، تمام محتوای سخنان و زمینه طرح آن حفظ شود تا با حذف گزینشی بخش‌هایی از یک اظهارنظر، مفهوم و هدف اصلی آن وارونه جلوه داده نشود.
کرم‌زاده تأکید کرد: زاینده‌رود بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت تاریخی اصفهان است و حفاظت از آن تنها به صیانت از پل‌ها و بناهای تاریخی محدود نمی‌شود؛ طبیعت رودخانه، زیست‌بوم وابسته به آن، حافظه تاریخی مردم و شیوه‌های زندگی شکل‌گرفته در پیرامونش نیز باید مورد توجه قرار گیرد. هدف باید حفاظت از این مجموعه ارزشمند در کنار معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و رونق گردشگری مسئولانه باشد؛ گردشگری‌ای که نه به محیط‌زیست آسیب بزند، نه اصالت منظر تاریخی را مخدوش کند و نه حقوق شهروندان را نادیده بگیرد.