پیام سپاهان - اصفهان-اصفهان در آستانه هفته گردشگری، بار دیگر مجموعهای از برنامهها و رویدادها را پیش رو دارد؛ اما پشت این تقویم آشنا، پرسشی جدی درباره آینده گردشگری شهر و استان پنهان است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: از پنجم مهرماه، هفته گردشگری در حالی آغاز میشود که صنعت گردشگری ایران و اصفهان پس از چند سال مواجهه با بحرانهای متوالی، از همهگیری کرونا تا تنشهای منطقهای و جنگ اخیر، دیگر نمیتواند صرفاً با منطق افزایش تعداد گردشگران و برگزاری رویدادها اداره شود؛ مسئله امروز گردشگری، چگونگی حفظ تقاضا، بازسازی اعتماد، توزیع سفر، افزایش ماندگاری گردشگر و تبدیل سفر به ارزش اقتصادی پایدار برای مقصد است. گزارش ۲۰۲۶ سازمان همکاری اقتصادی و توسعه نیز با اشاره به فشارهای ژئوپلیتیکی و نااطمینانیهای جدید، بر حرکت کشورها از مدلهای صرفاً حجممحور به سمت گردشگری تابآور، ارزشمحور، دادهمحور و مبتنی بر حکمرانی هماهنگ تأکید دارد.
در اصفهان نیز نشانههایی از تغییر نگاه دیده میشود؛ از تلاش برای ایجاد ساختار مدیریت مقصد با مشارکت ۵۲ درصدی بخش خصوصی و ۴۸ درصدی دولت تا برنامهریزی برای بازارهای جدید، ساماندهی رویدادها، توسعه گردشگری سلامت، نجوم، طبیعی و روستایی و تلاش برای تبدیل ظرفیتهای کمترشناختهشده به برندهای گردشگری. همزمان، معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی استان از کاهش جایگاه اصفهان در گردشگری داخلی از سال ۱۳۹۷ به بعد سخن گفته و بر بازنگری، تنوع محصولات و معرفی ظرفیتهای جدید تأکید کرده است.
در این میان، هفته گردشگری میتواند صرفاً یک بازه زمانی برای برگزاری مجموعهای از برنامهها باشد یا به فرصتی برای سنجش سیاستهای گردشگری استان و تعیین اولویتهای سال آینده تبدیل شود؛ یعنی مناسبت از سطح مراسم و تبلیغات عبور کند و به نقطهای برای تصمیم درباره بازار، محصول، حملونقل، شهرستانها، بخش خصوصی و شاخصهای سنجش عملکرد برسد. بر این اساس خبرگزاری مهر در گزارش فوق این مسئله را از چهار زاویه حکمرانی مقصد، اقتصاد گردشگری، محصول و رویداد و زیرساخت و دسترسی بررسی میکنند.
هفته گردشگری اصفهان باید از «تقویم برنامهها» به «تقویم سیاستها» تبدیل شود
آرش نادری، کارشناس سیاستگذاری و حکمرانی گردشگری در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: مهمترین خطایی که ممکن است در طراحی هفته گردشگری رخ دهد، یکی دانستن «فعالیت گردشگری» با «سیاست گردشگری» است؛ برگزاری نشست، نمایشگاه، جشنواره، بازدید یا تور آشناسازی، فعالیت است اما زمانی میتوان از سیاست سخن گفت که این فعالیتها در خدمت یک هدف مشخص، قابل اندازهگیری و دارای مسئول اجرا قرار گرفته باشند.
وی افزود: اگر هفته گردشگری اصفهان را به عنوان یک ابزار سیاستگذاری ببینیم، نخستین سؤال این نیست که چه تعداد برنامه در آن برگزار میشود، بلکه باید پرسید در پایان این هفته چه چیزی نسبت به ابتدای آن تغییر کرده است. آیا یک بازار هدف جدید فعال شده است؟ آیا محصول جدیدی وارد چرخه فروش شده است؟ آیا یک مسیر سفر جدید تعریف شده است؟ آیا برای افزایش مدت اقامت برنامه مشخصی تدوین شده یا صرفاً مجموعهای از برنامههای مناسبتی اجرا شده است؟
این کارشناس سیاستگذاری گردشگری ادامه داد: تجربه سیاستگذاری گردشگری در کشورهای مختلف نشان میدهد مقصدها به سمت ساختارهای چندسطحی و مشارکتی حرکت کردهاند؛ دولت سیاست کلان و چارچوب را تعیین میکند، اما مقصد و بخش خصوصی در طراحی و اجرای محصول نقش بیشتری پیدا میکنند. گزارش ۲۰۲۶ OECD نیز دقیقاً بر تقویت مدیریت مقصد، هماهنگی میان سطوح مختلف دولت، مشارکت بخش خصوصی، استفاده از داده و تبدیل راهبردهای کلی به برنامههای اجرایی تأکید دارد.
نادری تصریح کرد: اصفهان اکنون از نظر سیاستی در نقطهای قرار گرفته که بحث تشکیل ساختار مدیریت مقصد و مشارکت ۵۲ درصدی بخش خصوصی در آن مطرح شده است. بنابراین هفته گردشگری میتواند نخستین میدان عملی برای سنجش همین ایده باشد؛ نه اینکه مدیریت مقصد فقط در قالب یک ساختار اداری تعریف شود، بلکه مشخص شود بخش خصوصی دقیقاً در کدام تصمیم، محصول، بازار و فرآیند فروش مسئولیت دارد.
وی گفت: در مدل مطلوب، هفته گردشگری باید در واقع نقطه پایان یک چرخه یکساله و آغاز چرخه بعدی باشد. دستگاه متولی در این هفته باید گزارش دهد که در سال گذشته چه سیاستهایی اجرا شده، کدام اهداف محقق نشده و چرا، و برای سال بعد چه تصمیمهایی گرفته شده است.
این کارشناس حکمرانی گردشگری افزود: چنین نگاهی، مناسبت را از یک رویداد روابطعمومی به ابزار ارزیابی سیاست تبدیل میکند. در این صورت حتی تعداد برنامهها نیز اهمیت ثانویه پیدا میکند و آنچه اهمیت دارد، خروجی قابل سنجش هفته گردشگری است.
مسئله اصفهان فقط جذب گردشگر نیست؛ باید از هر سفر ارزش بیشتری ایجاد شود
مریم فرهمند، پژوهشگر اقتصاد گردشگری و توسعه مقصد در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: اگر قرار باشد هفته گردشگری به مسئله اقتصاد گردشگری پاسخ دهد، نباید موفقیت آن را فقط با افزایش تعداد گردشگران سنجید؛ زیرا یک گردشگر با اقامت کوتاه و هزینهکرد محدود الزاماً ارزش اقتصادی بالایی برای مقصد ایجاد نمیکند.
وی ادامه داد: برای اصفهان شاخصهایی مانند مدت اقامت، میزان هزینهکرد، توزیع هزینه میان کسبوکارهای محلی، سهم شهرستانها از جریان گردشگری و تعداد محصولات قابل فروش، اهمیت بیشتری پیدا میکنند. اصفهان جاذبههای فراوانی دارد اما مسئله اقتصادی زمانی حل میشود که این جاذبهها در زنجیرهای از خدمات قرار بگیرند که گردشگر را یک روز بیشتر در مقصد نگه دارد.
فرهمند افزود: یکی از ضعفهای رایج مقصدهای تاریخی این است که گردشگر برای دیدن چند جاذبه اصلی وارد شهر میشود، اما محصولی که وی را به تجربههای دیگر، شهرستانهای اطراف یا گونههای مکمل گردشگری هدایت کند، به اندازه کافی توسعه نیافته است. در چنین شرایطی مقصد از نظر «جاذبه» غنی است اما از نظر «سبد محصول» الزاماً غنی نیست.
وی اظهار کرد: هفته گردشگری میتواند برای حل همین شکاف طراحی شود. برای مثال، به جای اینکه صرفاً درباره ظرفیت گردشگری کویر، نجوم، سلامت، غذا، صنایع دستی، روستاها یا میراث فرهنگی سخن گفته شود، باید چند محصول مشخص از این ظرفیتها ساخته و وارد بازار شود؛ محصولی که قیمت، زمان سفر، خدمات، اقامت، حملونقل و بازار هدف آن مشخص باشد.
این پژوهشگر اقتصاد گردشگری تصریح کرد: نگاه ارزشمحور در سیاستهای جدید گردشگری جهان نیز پررنگ شده است. OECD در گزارش ۲۰۲۶ تأکید میکند موفقیت گردشگری به سمت ایجاد ارزش اقتصادی پایدار، توزیع منافع در مناطق و جوامع محلی و مدیریت متوازن جریان گردشگران در حال حرکت است.
وی گفت: اگر اصفهان بخواهد از هفته گردشگری استفاده اقتصادی کند، باید در پایان این هفته بتواند چند محصول مشخص را معرفی کند که بعد از هفته نیز قابل خرید باشند. اگر محصول پس از پایان مراسم دیگر وجود نداشته باشد، در واقع رویداد برگزار شده اما بازار ایجاد نشده است.
فرهمند افزود: این مسئله برای شهرستانها اهمیت بیشتری دارد. توزیع گردشگر میان شهر اصفهان و سایر شهرستانهای استان، بدون محصولسازی و شبکه فروش اتفاق نمیافتد. هر شهرستان باید بتواند یک یا چند مزیت خود را به تجربهای قابل خرید تبدیل کند؛ در غیر این صورت نام بردن از ظرفیت شهرستانها در تقویم گردشگری، تأثیر محدودی بر اقتصاد آنها خواهد داشت.
پس از دو جنگ و شوکهای منطقهای، گردشگری اصفهان به سیاست تابآوری نیاز دارد
فرهاد نیکزاد، متخصص اقتصاد حملونقل و تابآوری گردشگری در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: شرایط گردشگری در سال ۱۴۰۵ با شرایطی که سیاستهای گردشگری پیش از بحرانهای اخیر طراحی میشد متفاوت است. مقصدها اکنون علاوه بر جذب گردشگر باید برای شوکهای ژئوپلیتیکی، اختلال حملونقل، تغییر مسیرهای پروازی و تغییر ناگهانی تقاضا نیز آماده باشند.
وی افزود: گزارش ۲۰۲۶ OECD نیز نشان میدهد جنگ و تنشهای ژئوپلیتیکی در سال ۲۰۲۶ بر الگوهای سفر اثر گذاشته و مقصدهای منطقه باید سیاستهای انعطافپذیرتر و هماهنگتری برای مواجهه با نااطمینانی داشته باشند. در چنین شرایطی، تابآوری دیگر یک موضوع جانبی نیست و باید بخشی از برنامه اصلی مدیریت مقصد باشد.
نیکزاد ادامه داد: در اصفهان، بحث بازارهای خارجی بدون مسئله دسترسی قابل بررسی نیست. اگر بازار هدف مشخص شود اما پرواز، اتصال زمینی، حملونقل درونمقصد و شبکه خدمات متناسب با آن وجود نداشته باشد، بازار روی کاغذ باقی میماند.
وی گفت: به همین دلیل، سیاست گردشگری باید با سیاست حملونقل هماهنگ شود. برای مثال اگر قرار است بازار چین توسعه پیدا کند، مسئله فقط تبلیغ اصفهان در چین نیست؛ باید دید گردشگر چینی چگونه وارد ایران میشود، از چه مسیری به اصفهان میرسد، چه خدماتی دریافت میکند و چه محصولی برای وی طراحی شده است.
این متخصص حملونقل گردشگری افزود: همین مسئله درباره بازارهای منطقهای نیز صدق میکند. توسعه گردشگری سلامت، زیارتی، فرهنگی یا تجاری بدون اتصال مناسب میان پرواز، اقامت، خدمات تخصصی و شبکه فروش، به نتیجه پایدار نمیرسد.
وی تصریح کرد: هفته گردشگری در شرایط جدید باید بخشی با عنوان «تابآوری مقصد» داشته باشد؛ یعنی استان مشخص کند در صورت اختلال یک بازار، محدود شدن یک مسیر پروازی یا وقوع بحران جدید، چه بازارها و محصولات جایگزینی دارد.
نیکزاد گفت: در جهان نیز مقصدها به سمت سیاستهایی رفتهاند که میان گردشگری، حملونقل، توسعه منطقهای، اقتصاد محلی و مدیریت بحران ارتباط ایجاد میکنند. OECD در گزارش جدید خود نیز بر همین هماهنگی میان سیاستهای گردشگری و حوزههایی مانند حملونقل، توسعه منطقهای و زیرساخت تأکید دارد.
مدل اصفهان؛ هفته گردشگری باید «هفته تصمیم» باشد
مینا رجایی پژوهشگر و فعال حوزه گردشگری در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: اگر قرار باشد از تجربه کشورهای مختلف برای اصفهان استفاده شود، نباید شکل ظاهری یک رویداد خارجی کپی شود؛ آنچه باید منتقل شود منطق پشت آن است.
وی افزود: در بسیاری از سیاستهای جدید گردشگری، مقصدها به جای تمرکز صرف بر تعداد گردشگران، بر ارزش سفر، توزیع زمانی و مکانی تقاضا، تابآوری، مشارکت جامعه محلی، داده و هماهنگی بخشهای مختلف تمرکز کردهاند.
این پژوهشگر و فعال حوزه گردشگری ادامه داد: بنابراین مدل بومی اصفهان میتواند بر یک چرخه مشخص بنا شود؛ هفته گردشگری باید عملکرد سال گذشته را ارزیابی کند، چند اولویت برای سال آینده تعیین کند، برای هر اولویت محصول و بازار مشخص کند و سپس مسئولیت اجرا و شاخص سنجش را میان دولت و بخش خصوصی تقسیم کند.
وی تصریح کرد: در این مدل، روز جهانی گردشگری دیگر صرفاً روز برگزاری مراسم نیست؛ روز اعلام وضعیت گردشگری مقصد و اعلام تصمیمهای سال آینده است همچنین اگر اصفهان بتواند در هر هفته گردشگری فقط چند تصمیم قابل سنجش بگیرد و سال بعد عملکرد آنها را گزارش کند، این مناسبت به تدریج از یک تقویم تشریفاتی به یکی از ابزارهای حکمرانی گردشگری استان تبدیل خواهد شد.
هفته گردشگری اصفهان؛ مناسبت تقویمی یا آزمون حکمرانی مقصد؟
آنچه از وضعیت گردشگری اصفهان در سال ۱۴۰۵ و روندهای جدید سیاستگذاری جهانی برمیآید این است که مسئله اصلی دیگر معرفی جاذبه یا افزایش شمار برنامهها نیست؛ اصفهان همزمان به سیاست بازارسازی، محصولسازی، مدیریت مقصد، توزیع مکانی و زمانی سفر، افزایش ماندگاری، دسترسی حملونقلی، مشارکت واقعی بخش خصوصی و تابآوری در برابر شوکها نیاز دارد. در چنین شرایطی، هفته گردشگری میتواند نقطهای برای اتصال این اجزای پراکنده باشد؛ مشروط بر اینکه خروجی آن به جای فهرستی از مراسم، مجموعهای از تصمیمهای مشخص، بازارهای هدف، محصولات قابل فروش، مسئولیتهای اجرایی و شاخصهای قابل سنجش باشد. تجربههای مورد بررسی OECD نیز نشان میدهد مسیر جدید گردشگری جهانی از «حجم بیشتر» به سمت «ارزش بیشتر، حکمرانی بهتر و تابآوری بالاتر» در حال حرکت است؛ بنابراین آزمون واقعی هفته گردشگری اصفهان نه تعداد برنامههای برگزارشده، بلکه میزان تصمیمهایی است که پس از پایان هفته همچنان در اقتصاد و مدیریت مقصد باقی میماند.