پیام سپاهان - اصفهان-سیره پیامبر اسلام(ص) نشان میدهد میتوان میان انسانهای متفاوت بر پایه اشتراکات، همدلی و هویت مشترک ساخت؛ مسئلهای که در شرایط امروز اهمیت دوچندان دارد.
خبرگزاری مهر- گروه استانها: وحدت شاید در روزهای آرام، مفهومی بدیهی به نظر برسد، اما اهمیت واقعی آن زمانی آشکار میشود که جامعه با بحران، فشار و تهدید روبهروست. تجربه تحولات اخیر ایران بار دیگر نشان داد که در شرایط دشوار آنچه میتواند جامعه را از شکاف و فرسایش دور کند، توجه به نقاط اشتراک و تقویت احساس تعلق مشترک است. با این حال، پرسش مهم این است که وحدت دقیقاً به چه معناست؟ آیا برای متحد بودن باید همه یکسان فکر کنند؟ آیا نقد کردن با وحدت منافات دارد؟ و سیره پیامبر اسلام(ص) برای جامعهای که با اختلاف دیدگاهها و سلایق متعدد روبهروست، چه الگویی ارائه میدهد؟
برای بررسی این موضوع با حجتالاسلام محمد بیگی، کارشناس سیره نبوی گفتوگو کرده است.
وقتی از وحدت در سیره پیامبر(ص) صحبت میکنیم، دقیقاً از چه چیزی سخن میگوییم؟ آیا پیامبر(ص) به دنبال یکسانسازی جامعه بود؟
خیر. اتفاقاً یکی از برداشتهای نادرست از مفهوم وحدت همین است که تصور کنیم وحدت یعنی همه افراد جامعه باید مانند یکدیگر فکر کنند. پیامبر(ص) در جامعهای ظهور کرد که تفاوتهای قومی، قبیلهای، اقتصادی و فکری در آن جدی بود. ایشان این تفاوتها را از بین نبرد، بلکه تلاش کرد آنها را در یک چارچوب مشترک قرار دهد.
وحدت در سیره پیامبر(ص) یعنی انسانها با وجود تفاوتها، بر سر اصول و اهداف اساسی جامعه کنار یکدیگر قرار بگیرند. بنابراین وحدت با تفاوت منافاتی ندارد؛ آنچه با وحدت ناسازگار است، تبدیل تفاوت به دشمنی و نفرت است.
یکی از مشکلات امروز جامعه تبدیل اختلاف نظر به تقابل است. پیامبر(ص) برای جلوگیری از چنین وضعیتی چه الگویی به ما میدهد؟
نخست باید میان «اختلاف» و «تفرقه» تفاوت بگذاریم. اختلاف نظر امری طبیعی است و حتی میتواند باعث رشد جامعه شود، اما تفرقه زمانی شکل میگیرد که فرد یا گروه مقابل را از دایره جامعه خود خارج کنیم.
پیامبر(ص) تلاش میکرد اختلافها را مدیریت کند، نه اینکه صرفاً آنها را سرکوب یا نادیده بگیرد. گفتوگو، پیمان اجتماعی، ایجاد هویت مشترک و توجه دادن مردم به منافع عمومی از ابزارهایی بود که در سیره اجتماعی ایشان دیده میشود.
امروز نیز اگر هر اختلاف سیاسی، فرهنگی یا اجتماعی را به دشمنی تبدیل کنیم، جامعه به تدریج سرمایه اجتماعی خود را از دست میدهد.
آیا میتوان گفت وحدت در شرایط بحران اهمیت بیشتری پیدا میکند؟
قطعاً. در بحرانها معمولاً اولویتهای واقعی جامعه آشکار میشود. وقتی یک تهدید بیرونی متوجه کشور میشود، مردم متوجه میشوند که بسیاری از اختلافات داخلی در برابر منافع و سرنوشت مشترک، مسئله درجه دوم هستند.
اما نکته مهم این است که وحدت نباید فقط محصول بحران باشد. اگر جامعه فقط در زمان جنگ یا تهدید خارجی متحد شود و پس از عبور از بحران دوباره گرفتار شکافهای اجتماعی شود، از تجربه خود استفاده نکرده است.
پس چگونه میتوان وحدت دوران بحران را به یک سرمایه پایدار اجتماعی تبدیل کرد؟
با تقویت اعتماد. وحدت دستوری و بخشنامهای پایدار نیست. مردم زمانی احساس وحدت میکنند که ببینند صدایشان شنیده میشود، حقوقشان محترم است و نسبت به آینده کشور احساس مسئولیت مشترک دارند.
در سیره پیامبر(ص) نیز وحدت صرفاً با توصیه اخلاقی ایجاد نشد؛ بلکه ایشان ساختارهای اجتماعی و روابط میان گروههای مختلف را نیز سامان داد. بنابراین برای وحدت پایدار باید هم فرهنگ گفتوگو را تقویت کنیم و هم اعتماد میان مردم و نهادهای اجتماعی را افزایش دهیم.
مرز میان وحدت و سکوت در برابر مشکلات کجاست؟ آیا برای حفظ وحدت نباید انتقاد کرد؟
اتفاقاً این دو موضوع نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. جامعهای که در آن هیچکس حق نقد نداشته باشد، الزاماً جامعه متحدی نیست. گاهی سرکوب اختلاف نظر، اختلاف را از بین نمیبرد؛ بلکه آن را به شکل پنهان و خطرناکتری انباشته میکند.
وحدت یعنی بتوانیم در عین نقد، یکدیگر را دشمن ندانیم. میتوان عملکرد یک مسئول را نقد کرد، نسبت به یک تصمیم اعتراض داشت یا درباره یک مسئله اجتماعی دیدگاه متفاوتی داشت، اما این اختلاف نباید به نفرت از جامعه یا نفی هویت مشترک منجر شود.
در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی، نقش افراد در حفظ یا تخریب وحدت چقدر است؟
بسیار زیاد. امروز هر فردی با یک تلفن همراه میتواند در شکل دادن به فضای اجتماعی نقش داشته باشد. یک جمله توهینآمیز، یک خبر تأییدنشده یا یک روایت تحریفشده میتواند به اختلاف دامن بزند.
از نگاه اخلاق نبوی، مسئولیت انسان فقط به سخنان رسمی محدود نیست. هر فرد باید بداند سخن او چه اثری بر جامعه میگذارد. رسانهها نیز باید مراقب باشند که رقابت برای دیده شدن، آنها را به سمت دوقطبیسازی و برجسته کردن اختلافات سوق ندهد.
اگر بخواهیم فقط یک درس از رفتار پیامبر(ص) برای شرایط امروز جامعه ایران استخراج کنیم، آن درس چیست؟
اینکه برای متحد بودن لازم نیست شبیه هم باشیم؛ کافی است سرنوشت مشترک خود را فراموش نکنیم.
پیامبر(ص) جامعهای یکدست ایجاد نکرد؛ جامعهای ساخت که گروههای مختلف میتوانستند در کنار یکدیگر زندگی کنند و بر اساس یک هویت و هدف مشترک حرکت کنند.
امروز نیز اگر ایران را متعلق به همه ایرانیان بدانیم، اختلاف دیدگاهها میتواند در چارچوب گفتوگو باقی بماند و به شکاف تبدیل نشود. وحدت واقعی زمانی شکل میگیرد که در کنار دفاع از باورها و دیدگاههای خود، حق دیگری برای متفاوت بودن را نیز به رسمیت بشناسیم.
در نهایت، مهمترین تهدید برای وحدت جامعه امروز چیست؟
شاید بتوان گفت بزرگترین تهدید، تبدیل «دیگری» به «دشمن» است. وقتی فردی که متفاوت فکر میکند دیگر شهروند، همکار، همسایه یا هموطن دیده نمیشود و صرفاً به عنوان دشمن معرفی میشود، امکان گفتوگو از بین میرود.
سیره پیامبر(ص) به ما یاد میدهد که جامعه قدرتمند، جامعهای نیست که در آن اختلاف وجود نداشته باشد؛ بلکه جامعهای است که اختلاف را مدیریت میکند، دشمنی را مهار میکند و در لحظات حساس، منافع مشترک را بر اختلافات فرعی مقدم میداند.
اگر بخواهیم از شرایط دشوار امروز یک دستاورد پایدار بسازیم، یکی از مهمترین آنها میتواند همین باشد؛ اینکه وحدت را از یک واکنش موقت در برابر تهدید، به یک فرهنگ دائمی در زندگی اجتماعی تبدیل کنیم.