پی‌ریزی پایه‌های توافق در سوئیس

پیام سپاهان - دنیای اقتصاد / متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
تفرجگاه کوهستانی بورگن‌اشتوک در حاشیه دریاچه لوسرن سوئیس، در روزهای پایانی ژوئن ۲۰۲۶، میزبان یکی از فشرده‌ترین و حساس‌ترین تلاش‌های دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا بود تا پایه‌های توافق نهایی در مسیر مذاکرات ۶۰ روزه را بنا کنند. ایجاد خط تماس، تشکیل یک کمیته عالی برای نظارت سیاسی، شکل‌گیری کارگروه‌های سه‌گانه هسته‌ای، تحریم‌ها و نظارت واسقاطیه‌های نفتی با صدور مجوز وزارت خزانه‌داری امریکا را می‌توان از جمله نتایج ملموس مذاکرات ۱۸ساعته در دژ دیپلماتیک ارزیابی کرد.
هیات بلندپایه ایرانی به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، پس از ۱۸ساعت رایزنی‌های نفس‌گیر دوجانبه و چهارجانبه با حضور هیات آمریکایی به ریاست معاون رئیس‌جمهور این کشور و با تسهیل‌گری نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر و نخست‌وزیر پاکستان، در نخستین ساعات بامداد دوشنبه اول تیرماه محل مذاکرات را به مقصد تهران ترک کرد و بلافاصله از تهران راهی مسقط پایتخت عمان شد. علی‌رغم بازگشت قالیباف و عراقچی، اما تیم‌های فنی به ریاست کاظم غریب آبادی معاون وزیر خارجه همچنان در محل مذاکرات در سوئیس حضور دارند.
این نشست که با محوریت اجرایی‌سازی یادداشت تفاهم اسلام‌آباد برگزار شد و از همان آغاز فراز و نشیب‌های ناگهانی و حواشی سنگین رسانه‌ای را به دنبال داشت، با تلاش فشرده میانجی‌ها توانست به تفاهم بر سر نقشه راه رسیدن به توافق نهایی بین ایران و آمریکا منجر شود. روندی که ظرف ۶۰ روز آینده باید به سرانجام برسد. چنین به نظر می‌رسد که فرآیند فعلی هرچند شکننده و مشروط است، اما دریچه‌ای از امیدواری محتاطانه را برای کاهش تنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی گشوده است.
خروج موقت از اتاق مذاکره
مذاکرات تهران و واشنگتن روز یکشنبه در قالب نشست چهارجانبه آغاز شد، اما اواسط بعدازظهر با یک شوک رسانه‌ای به وقفه افتاد. اظهارات تهدیدآمیز دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا در رسانه‌ها، واکنش هیات ایرانی را به دنبال داشت و سبب شد که تهران مذاکرات با طرف آمریکایی را موقتا تعلیق کند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، با تایید این حواشی اعلام کرد که توهین‌های رئیس‌جمهور آمریکا باعث شد هیات جمهوری اسلامی اعلام کند در نشست مستقیم چهارجانبه شرکت نخواهد کرد. با این حال، چرخ دیپلماسی متوقف نشد و تبادل پیام‌ها از طریق میانجی‌های قطری و پاکستانی ادامه یافت. در همین رابطه، مقامات آگاه به آکسیوس اعلام کردند که آمریکا، ایران و میانجی‌ها در ادامه روز درباره تنگه هرمز و اظهارات اخیر مقام‌های ایرانی درباره احتمال بستن این آبراه گفت‌وگو کردند.
در توضیح تحولات مذکور، سخنگوی هیات مذاکره‌کننده ایران در مورد حواشی مذاکرات سوئیس گفت: «‌ما حدود ساعت سه بعدازظهر، نشست چهارجانبه را با حضور نمایندگان قطر و پاکستان آغاز کردیم. نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر و نخست‌وزیر پاکستان در این نشست حضور داشتند. هیات جمهوری اسلامی‌ایران نیز به ریاست آقای قالیباف و هیات آمریکایی به ریاست معاون رئیس‌جمهور این کشور شرکت کرده بودند.» وی افزود: «حدود ساعت چهار و ۳۰ دقیقه، وقفه کوتاهی در گفت‌وگوها به منظور انجام مشورت‌ها ایجاد شد. در همان زمان، اخبار مربوط به اظهارات تهدیدآمیز و موهن رئیس‌جمهور آمریکا در رسانه‌ها منتشر شد و همین موضوع باعث شد هیات نمایندگی جمهوری اسلامی‌ایران اعلام کند که دیگر در نشست چهارجانبه شرکت نخواهد کرد. با این حال، تبادل پیام‌ها از طریق میانجی‌ها ادامه یافت. ما مصمم بودیم از این فرصت برای اطمینان از اجرای تعهدات طرف مقابل استفاده کنیم.»
نتایج مذاکرات؛ از تحریم‌های نفتی تا پرونده لبنان
این در حالی است که یکی از اصلی‌ترین دستورکارهای هیات ایرانی در سوئیس، پیگیری تعهدات آمریکا در قبال توقف جنگ در لبنان (موضوع بند ۱ یادداشت تفاهم) بود. به‌رغم امضای تفاهم‌نامه اولیه، تجاوزات رژیم صهیونیستی در لبنان همچنان ادامه داشت. با فشار سنگین هیات ایرانی از عصر شنبه، آتش‌بس شکننده‌ای در لبنان حفظ شد و وزارت‌های خارجه پاکستان و قطر با انتشار بیانیه‌ای مشترک از تشکیل یک «کمیته عالی» برای نظارت سیاسی بر روند میانجی‌گری‌ها و همچنین ایجاد یک «واحد کنترل منازعه» برای توقف درگیری‌ها در لبنان خبر دادند. بر اساس این بیانیه مشترک، ایران و آمریکا با ایجاد یک «واحد کنترل منازعه» با حضور جمهوری لبنان و با تسهیل‌گری میانجی‌ها موافقت کردند. تشکیل این واحد به معنای پدید آمدن سازوکاری رسمی برای نظارت بر توقف عملیات نظامی در لبنان است.
در همین ارتباط، نورالدین الدغیر، خبرنگار الجزیره در تهران نیز عنوان کرد که در مذاکرات سوئیس سازوکاری با عنوان «واحد نظارت بر درگیری» با حضور لبنان، آمریکا، قطر و ایران برای نظارت بر وضعیت لبنان ایجاد شده است. به گفته الدغیر، ایران و قطر یادداشت تفاهم آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران را امضا کردند، وزارت خزانه‌داری آمریکا معافیت ۶۰روزه برای نفت و پتروشیمی‌صادر کرد و سه کمیته هسته‌ای، تحریم‌ها و نظارت برای مذاکرات ۶۰ روزه تشکیل شد.
همچنین یک منبع نزدیک به تیم مذاکره‌کننده، گزارش‌ها درباره برخی موضوعات توافق‌شده در مذاکرات سوئیس میان هیات‌های ایرانی و آمریکایی را تایید کرد. به گفته این منبع آگاه، هیات ایرانی برای پیگیری اجرایی شدن بند ۱۳ تفاهم‌نامه به سوئیس سفر کرد. بر اساس بند ۱۳ باید بندهای اول (خاتمه جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان)، بند چهارم (رفع محاصره دریایی)، بند پنجم (آغاز بازگشایی تنگه هرمز)، بند دهم (صدور اسقاطیه‌های تحریم فروش نفت، پتروشیمی‌و مشتقات ایران) و بند یازدهم (آغاز آزادسازی اموال) اتفاق بیفتد تا مذاکرات بعدی برای توافق نهایی آغاز شود.
چه‌بسا ملموس‌ترین دستاورد این دور از مذاکرات برای اقتصاد ایران، فعال شدن سازوکارهای مالی و تجاری تحت بندهای ۱۰ و ۱۱ یادداشت تفاهم بود. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس از «پیشرفت چشم‌گیر» در مذاکرات سوئیس خبر داد و نوشت: «تحریم صادرات نفت و پتروشیمی ایران تعلیق شد و محاصره دریایی پایان یافت. برخی دارایی‌های مسدودشده ایران هم آزاد شده است.» بنا به بیانیه کمیته رسانه‌ای هیات مذاکره‌کننده ایران، بر اساس بند ۱۰ یادداشت تفاهم، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC)، اسناد رفع تحریم‌های نفتی، پتروشیمی و مشتقات آن را به مدت ۶۰ روز صادر کرد. این اقدام به این معنی است که ایران می‌تواند به صورت رسمی به مشتریان خود نفت بفروشد و عواید آن را از طریق سازوکارهای رسمی بانک مرکزی دریافت کند. همچین یادداشت‌تفاهم اجرایی آزادسازی اموال بلوکه‌شده ایران میان مقامات ایران و قطر به امضا رسید تا روند انتقال و دسترسی به این منابع تسریع شود.
در همین رابطه، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده گفت که مذاکرات با ایران طی روزهای آتی ادامه خواهد داشت. وی طی نشستی خبری گفت: «به آمریکا بازمی‌گردم، اما تیم‌های فنی به کار خود در سوئیس ادامه خواهند داد. پایه‌های لازم برای دستیابی به یک توافق نهایی با ایران را بنا کردیم.» ونس در ادامه گفت: «مذاکرات در بورگن‌اشتوک به‌رغم برخی شکایات ادامه یافت و پیشرفت‌هایی داشته‌ایم؛ اما هنوز کارهای زیادی برای انجام دادن وجود دارد. امیدواریم به توافق نهایی و حل‌وفصل دائمی برسیم.»
تنگه هرمز و برنامه هسته‌ای
کمیته رسانه‌ای هیات مذاکره‌کننده ایران در ادامه تبیین کرد که در بحث مدیریت تنگه هرمز برای ضمانت بازگشایی به مرور تنگه، مقرر شده خط تماسی ایجاد شود تا در صورت اشکال در اجرا با ایران تماس بگیرند و مشکل خود را منتقل کنند. این کمیته افزود که کارگروه‌های سه‌گانه هسته‌ای، تحریم‌ها و نظارت که براساس مذاکرات اخیر تشکیل می‌شوند، کار خود را پس از شروع اجرای بند۱۳ یادداشت تفاهم یعنی توقف آتش در همه جبهه‌ها به‌خصوص لبنان، آغاز رفع محاصره دریایی، آغاز آزادسازی اموال بلوکه‌شده ایران و صدور اسقاطیه تحریم‌های نفتی، پتروشیمی ‌و مشتقات آغاز خواهند کرد و در حقیقت، پیش از اجرای بند۱۳، جمهوری اسلامی ایران‌ وارد مذاکره مرحله نهایی نمی‌شود. در همین رابطه، الجزیره نیز گزارش داد که طی مذاکرات روز یکشنبه برای تضمین بازگشایی تدریجی تنگه هرمز نیز خط ارتباطی مستقیم میان طرف‌ها در نظر گرفته شد و اگر این بندهای مورد نظر به درستی اجرا نشوند، ایران تعهدات خود را بازگشت‌پذیر می‌داند.
از سوی دیگر، یک منبع آگاه به خبرگزاری تسنیم گفت که در سوئیس، هیچ مذاکره‌ای با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی‌صورت نگرفت. این به آن معناست که پرونده هسته‌ای تا زمان تحقق تمامی بندهای مدنظر ایران تعیین تکلیف نخواهد شد. در همین رابطه، اسماعیل بقایی عنوان کرد که بر اساس بیانیه مشترک کشورهای میانجی (قطر و پاکستان) که با مشورت ایران و آمریکا تنظیم شد، ساز‌و‌کارهای اجرایی برای نظارت بر اجرای مفاد یادداشت تفاهم پیش‌بینی شد و مقرر شد گفت‌وگوها در سطوح کارشناسی و فنی برای پیشبرد اجرای موثر تفاهم خاتمه جنگ تحمیلی ادامه یابد.
وی افزود: «‌با توجه به اینکه طبق بند۱۳ یادداشت تفاهم، آغاز مذاکرات برای توافق نهایی، منوط به شروع و تداوم اجرای بندهای ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ است، توافق‌های صورت‌گرفته در این نشست (به‌ویژه بند ۱ در رابطه با خاتمه جنگ و عملیات نظامی رژیم صهیونیستی در لبنان از طریق ایجاد یک سازوکار کنترل منازعه با مشارکت طرفین و جمهوری لبنان، و نیز بندهای ۱۰ در رابطه با صادرات نفت و محصولات پتروشیمی ایران و ۱۱ موضوع آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران) تسهیل‌کننده روند اجرای تعهدات متقابل خواهد بود.» بقایی در ادامه عنوان کرد که مبنای کار، «تعهد در مقابل تعهد» است و جمهوری اسلامی ایران ضمن رصد اجرای تعهدات طرف مقابل، از همه اهرم‌های خود برای اطمینان از اجرای آن تعهدات بهره خواهد گرفت.
مسیر پیش رو
هیات اصلی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران به ریاست قالیباف به تهران بازگشته است. با این همه،‌ چنین به نظر می‌رسد که قطار دیپلماسی کماکان به حرکت رو به جلوی خود ادامه می‌دهد. طبق اعلام میانجی‌ها و تایید سخنگوی وزارت امور خارجه، مذاکرات کارشناسی و فنی درباره سازوکارهای اجرایی یادداشت تفاهم اسلام‌آباد و تشکیل گروه‌های فنی مربوطه، از روز دوشنبه به ریاست کاظم غریب‌آبادی در سوئیس آغاز شده و تا پایان هفته در مجموعه بورگن‌اشتوک ادامه خواهد داشت.
بازار